نسخه چاپی


مقام امام صادق (ع) در شهر حلّه


موقعیت مقام
مقام امام صادق (ع) در شهر حلّه،[1] در محل? جامعین،[2] در میان نخلستانى مشرف بر شط فرات، نزدیك مرقد عبدالله فارسى واقع شده است.

ورود امام صادق (ع) به شهر حلّه
در متون تاریخى، بر زمان ورود امام صادق (ع) به شهر حلّه تصریح نشده، اما دو نشانه وجود دارد كه شاید بتوان با توجه به آنها، ورود امام (ع) به این شهر را ثابت كرد:

مطلب اول: ورود امام صادق (ع) به شهر حلّه هنگامى واقع شد كه ایشان براى دیدار با دومین خلیف? عباسى، ابوجعفر منصور دوانیقى، به «هاشمیه»[3] رفت؛ شهرى كه امروزه از توابع حلّه است و در آن روزگار به سبب سكونت منصور، به شهر ابوجعفر معروف بوده است؛ هر چند كه هاشمیه را برادر منصور، یعنى ابوالعباس سفاح پیش از آن‌كه منصور در سال 1?8 هجرى بغداد را بسازد و پایتخت خویش قرار دهد، تأسیس كرد. براى پرهیز از طولانى شدن سخن تنها به نقل روایت مربوط به این بحث مى‌پردازیم.

شیخ كلینى به اِسناد خویش از صفوان جمال نقل كرده كه گفت:

براى بار دوم امام صادق (ع) را به كوفه بردم؛ در حالى كه ابوجعفر در آن‌جا بود. چون به شهر هاشمیه، یعنى شهر ابوجعفر رسیدیم. . .[4]

مطلب دوم: ورود امام (ع) به حلّه، هنگام دیدار با خلیف? دوم عباسى (ابوجعفر) در بغداد بود؛ زیرا هر كه از كوفه به بغداد مى‌رود، مجبور است از حلّه عبور كند. امیرموْمنان (ع) نیز هنگام رفتن به بغداد براى جنگ با خوارج نهروان، وارد حلّه شد و از آن‌جا عبور كرد، كه در تاریخ مشهور است.[5]

سید بن طاووس در كتاب «مهج الدعوات»[6] آورده است كه منصور عباسى نُه بار امام صادق (ع) را نزد خویش فرا خواند كه سه بار آن به بغداد بود؛ یك بار قبل از كشته شدن محمد و ابراهیم، فرزندان عبدالله بن حسن، بار دیگر بعد از قتل آن دو، و بار سوم كه امام (ع) به درخواست خلیف? وارد بغداد شد، منصور عباسى آن حضرت را مسموم كرد و به شهادت رساند.

تاریخ ورود امام (ع) به شهر حلّه
براى آگاهى از این تاریخ، باید به چند رویداد تاریخى توجه كنیم:

1. در سال 132 ه، ابوالعباس سفاح به خلافت مى‌رسد كه پیش‌تر شهر هاشمیه را تاْسیس كرده است.

2. در سال 13? ه، ابوجعفر منصور عباسى، در روز مرگ برادرش سفاح به خلافت مى‌رسد.

3. تأسیس شهر بغداد به دست منصور، در سال 1??ه.

?. كشته شدن محمد و ابراهیم، فرزندان عبدالله بن حسن در سال 1??ه.

?. ولادت امام صادق (ع) در سال 83 ه در مدینه.

?. وفات آن حضرت (ع) در 1?8 ه در ?? سالگى و دفن در قبرستان بقیع.[7]

ازكنار هم نهادن این برهه‌هاى تاریخى، زمان ورود امام صادق (ع) به شهر حلّه به دست مى‌آید. اگر امام (ع) در شهر هاشمیه، منصور عباسى را دیدار كرده باشد، تاریخ ورودشان به حلّه 13? یا 13? ه خواهد بود و اگر مكان ملاقات، بغداد بوده باشد، یك بار در سال 1?? ه پیش از كشته شدن محمد و ابراهیم و دو بار در سال‌هاى 1??و 1?8 ه پس از شهادت آن دو به شهر حلّه وارد شده‌اند.

تاریخ ساخت و بازسازى مقام
دانستیم كه تاریخ ورود امام صادق (ع) به این مقام در شهر حلّه بین سال‌هاى 13? و 1?8 ه یعنى در فاصله به خلافت رسیدن منصور و شهادت امام (ع) ، بوده است. اما تاریخ ساخته شدن این مقام معلوم نیست. پیش‌تر گفته شد

محل? «جامعین» كه امروزه بخشى از شهر حلّه است و مقام در آن واقع شده، شهرى پررونق، در مكانى سبز و خرّم و داراى مردمانى معتقد به مذهب جعفرى بوده؛ بنابراین پذیرفته نیست كه ایشان نمازگاه امام خویش را بى‌عنایت و احترام گذاشته باشند. اما نگارنده دربار? بازسازى این مقام به تاریخ‌هایى دست یافته كه دریغ است در این‌جا ذكر نشود؛ چه بسا كه این تواریخ همچون تاریخ ساخت مقام، از یادها برود:

مقام در دولت آل‌بویه (322 تا ??8 ه)

نگارنده صورت نقاشى شده‌اى از مقام را دیده است كه این عبارت در زیر تصویر نوشته شده: «نقش زیبا از اثر تاریخى باشكوه مقام امام جعفر صادق (ع) در حلّه. تاریخ ساخت این بنا به عصر آل‌بویه بازمى‌گردد. شهر حلّه از جهت آثار تاریخى، در هم? عصرها غنى بوده است. نقاشى به قلم فاضل سعید»[8]

البته معلوم نیست كه جمل? «تاریخ ساخت این بنا به عصر آل‌بویه بازمى‌گردد» از چه منبع تاریخى نقل شده یا نویسنده آن را در كدام كتاب دیده، اما به هر حال دولت آل‌بویه، دولتى شیعه بوده و به قبور و مقامات ائمه - علیهم صلوات الله - و بازسازى آنها عنایت ویژه داشته و در دوران خلافت عباسیان، از سال 322 تا ??8 ه حكومت كرده‌اند. موْید وجود این عمارت و مقام در دوران آل‌بویه، تاریخى است كه پس از این نقل خواهیم كرد.

مقام در قرن ششم هجرى
شیخ بزرگوار، محمد بن شهرآشوب در كتاب «مناقب آل ابى‌طالب» در شرح احوال و تواریخ ابوعبدالله، جعفر بن محمد صادق (ع) مى‌نویسد:

القاب آن حضرت عبارت است از: صادق، فاضل، طاهر، قائم، كافل و منجى. شیع? جعفرى به او منسوبند و نمازگاه آن حضرت (ع) در حلّه است.[9]

این شیخ بزرگوار، صاحب دو كتاب «المناقب» و «معالم العلماء» از علماى قرن ششم هجرى است كه در سال ??8 هجری از دنیا رفته و در بیرون شهر حلب، در بالاى كوهى معروف به كوه «جوشن» دفن شده است. وى از بزرگان شیعه است و علماى اهل سنّت به فضل و عظمت او معترفند و او را تكریم مى‌كنند و از او در تراجم خود نام برده‌اند. به كثرت علم و عبادت و خشوع و تهجد معروف بوده و دائم‌الوضو بودنش مشهور است. گویند هنگام نوشتن كتاب «المناقب» هزار كتاب دربار? مناقب آل ابى‌طالب پیرامون خود گرد آورده بود و با وجود علم گسترده و بسیار، در آغاز كتاب «المناقب» مى‌نویسد: «مرا چه به كار نوشتن، با این سرمای? علمى اندك و عظمت شأن این موضوع؟ !» .

از این عبارت ابن شهرآشوب كه فرمود: «نمازگاه او در حلّه است» چند نكته استفاده مى‌شود:

الف: مشهور بودن مقام امام صادق (ع) در آن دوران، یعنى در قرن ششم.

ب: این مقام، پیش از قرن ششم نیز یاد و نامى داشته؛ چون گفتیم كه موْلف «المناقب» در تألیف خود از كتاب‌هاى پیشینیان نیز سود برده و به مطالب آنها اعتماد كرده است.

آل طعمه: این مقام، مسجد امام صادق (ع) بوده و چه بسا امام (ع) براى خواندن نماز به این مكان رفت و آمد مى‌كرده است. شاید امام (ع) فرمان ساختن مقام را صادر كرده و خود در آن نماز گزارده است؛ از این رو، در روزگار موْلف «المناقب» به «مسجد امام صادق (ع)» مشهور بوده.

عبارت ابن شهرآشوب را چند تن از علما در كتاب‌هاى خود آورده‌اند كه نام آنها را به ترتیب تاریخى ذكر مى‌كنیم:

1. علامه مجلسى (1111 ق) ، در كتاب «بحار الانوار» ج ?7، ص 9.

2. شیخ عباس قمى (13?9 ق) ، در كتاب « سفینةالبحار » ج 1، ص 299 و 71? (چاپ سنگى) .

3. شیخ على نمازى شاهرودى در « مستدرك سفینةالبحار » ج ?، ص ??.

مقام در قرن سیزدهم هجرى
در این تاریخ، حوادثى پیش آمد كه هرگز انتظار آن نمى‌رفت. دشمنان دین و اسلام به بهان? توسع? شط فرات، بر مقام امام صادق (ع) دست‌اندازى كردند تا آن را از بین ببرند و نیز خواستند قبر عبدالله فارسى را ویران كنند؛ اما چون دست به كار شدند، وسایل حفارى از كار افتاد و تلاش آنان بى‌نتیجه ماند. این ماجرا بین مردم حلّه مشهور است و نگارنده، خود، آن را از مسئولان ادار? وقف شنیده است. گرچه بعد از آن واقعه، ساختمان مقام از بین رفت، اما پایه‌هاى آن هم‌چنان استوار باقى مانده است. مسجدى كه نام احیاكنند? دین اسلام را بر خود داشت، از بین رفت و ما به‌جاى توجه به مرمت و بازسازى آن، آن را ویران ساختیم. انا لله و انا الیه راجعون .[10]

عده‌اى از مؤمنان اهل حلّه، به جاى آن مسجد، به فاصل? 120 متر در سمت شمال، یك مقام نمادین بنا كردند. تصویرى از ساختمان قبلى مقام، پیش از ویرانى در دست است كه با تلاش‌هاى بسیار به دست آمده و مى‌توان این مقام را به شكل اول آن بازسازى كرد.[11]

تاریخ مقام در عصر حاضر
در 27 ربیع‌الاول سال 1?2? قمرى موفق به زیارت مقام امام صادق (ع) در حلّه، در میان نخلستانى شدم. مقام متشكل از اتاقى كوچك و چهارگوش بود، به ابعاد نزدیك به 7 در 7 متر و ارتفاع ? متر، با یك گنبد كوچك قدیمى و دربى آهنى و سبزرنگ به ارتفاع دو متر و عرض یك متر. این مقام پس از انهدام مقام اصلى ساخته شده و داراى برق و روشنایى است و زائرانى دارد؛ به‌خصوص در روزهاى شنبه و جمعه و در روز وفات امام صادق (ع) . ساختمان مقام به‌طور كلى قدیمى است و نشان از كم‌توجهى در حفظ و نگهدارى آن دارد.

 

[1] حلّه: «حلّه بنی‌مزید» ، شهرى است بزرگ، در 100 كیلومترى جنوب بغداد، ?? كیلومترى جنوب كربلا و ?0 كیلومترى شرق نجف. در سال ?9? ه، به دست «امیر صدقة بن منصور بن بهاء الدوله دبیس مزیدی» ساخته شد و به «مزیدیه» شهرت یافت. رك: شیخ یوسف كركوش، تاریخ الحله ج 1.

[2] جامعین: شهری است در سمت مشرق و مقابل حلّه. سرزمینى باشكوه و داراى آب و هواى عالى كه پس از ساخته شدن حلّه، به دست سیف‌الدوله ویران شد و اثرى از آن باقى نماند. امروزه جزو محله‌هاى شهر حلّه است. بعضى از كتاب‌هاى تاریخى همچون «الكامل فی التاریخ» ابن اثیر، از این شهر یاد كرده‌اند. رك: منبع پیشین.

[3] هاشمیه: شهرى كه ابوالعباس سفاح آن را بنا نهاد. وى پس از به دست گرفتن خلافت، در قصر ابن هبیرة اقامت گزید و در اطراف آن ساختمان‌هایى ساخت و شهرى به وجود آورد و نامش را «هاشمیه» گذاشت، اما مردم این شهر را به ابن هبیرة نسبت مى‌دادند. این امر سبب شد كه ابوالعباس آن‌جا را رها كند و در همان نزدیكى، شهر دیگرى به نام «هاشمیه» بسازد. مدتى در آن شهر اقامت گزید و سپس به «انبار» رفت و آن شهر معروف را بنا نهاد و پس از مرگ، در همان‌جا دفن شد. منصور چون به خلافت رسید، در شهر انبار ماند و بناهایش را ترمیم كرد و بر آن ساختمان‌هایى افزود. آن‌گاه شهر بغداد را تاْسیس كرد و نامش را «دارالسلام» گذاشت. رك: یاقوت حموی، معجم البلدان، ج ? ص 389. بغداد امروزه نزدیك به 30 كیلومتر از حلّه فاصله دارد.

[4] این روایت در بحارالانوار ج ?7، ص 203 آمده است. نیز بنگرید به: سید بحرانی، مدینة المعاجز، ج ?، ص ??، و شیخ عباس قمی، الانوار البهیه ص 1?2. دربار? دومین احضار امام صادق توسط منصور دوانیقى، بنگرید به: سید بن طاووس، مهج الدعوات، ص 237 - 239. بعید نیست كه این درخواست از شهر هاشمیه بوده باشد؛ چرا كه این شهر در آن روزگار از توابع كوفه بوده است.

[5] مقام «مشهد الشمس» و «مقام امیر موْمنان (ع)» در شهر حلّه مشهور و معروف است.

[6] رك: مهج الدعوات، ص220 - 2??، چاپ اعلمى - بیروت (بخش دعاهاى امام صادق (ع)

[7] این تاریخ‌ها را از كتاب «تتمة المنتهی» شیخ عباس قمى أخذ كرده‌ام.

[8] نقاش این اثر كه اهل حلّه بوده، در ده? شصت قرن بیستم میلادی از دنیا رفته است.

[9] رك: ابن شهر آشوب، المناقب، ج 3، ص ?00، چاپخان? حیدریه، 19?? م.

[10] شیخ عباس قمى، وقائع الایام، ص 3?8، چاپخان? بلاغ.

[11] این مطلب را جناب حیدر سید موسى وتوت الحسینی در كتاب خود «مزارات و مراقد العلماء فی الحلة الفیحاء» ص 170 نقل كرده است؛ آن‌جا كه مى‌گوید: «بعضى از اهالى حلّه به یقین براى من نقل كرده‌اند كه مقام اصلى امام صادق (ع) بر كنار? شط فرات بوده، نه در محل كنونى. این گفته، سبب شد كه شخصاً آن مكان را جست‌وجو كنم. پس به تفحص پرداختم و دریافتم كه در كنار? رود جایى است كه آب در آن نفوذ نكرده؛ در حالى كه زمین‌هاى پیرامونش را شسته و گود ساخته. هم‌چنین در آن‌جا آثارى از پى‌ها و كفِ سخت مقام دیده مى‌شود كه نشان مى‌داد اصل مقام امام صادق (ع) در آن‌جا بوده؛ مقامى مقدس كه مردمان در آن نماز مى‌گذارند و دعا مى‌خوانند و آن را زیارت مى‌كنند و چرا چنین نباشد؟ كه این مقام، مقام امام ششم از ائم? اهل بیت (علیهم السلام) است كه خداوند ناپاكى را از آنها دور ساخته و به‌طور ویژه پاك و مطهرشان قرار داده است.

این واقعیت را خادم مقام امام صادق (ع) ، آقاى حمزه كاظم حاج عبود اسدى، نیز با من در میان نهاد و من به چشم خویش آن را مشاهده كردم.


نسخه چاپیارسال به دوستان

نظر شما:




• حج
آموزش
احکام
آشنایی با اماکن
• عترت
اهل بیت علیهم السلام
خاندان معصومین
زیارتنامه ها
احادیث و روایات
غدیر
• تاریخ
تاریخ اسلام
تاریخ ایران
انقلاب اسلامی
دفاع مقدس
بیداری اسلامی
• سبک زندگی
حجاب و عفاف
خانه و خانواده
خلاقیت و نوآوری
زندگی شهری
کودک و نوجوان
طب طبیعی
• چند رسانه ای
آوا و نما
عکس
نرم افزار
• هنر دینی
شعر آیینی
حکایات و لطایف
دلنوشته ها
داستانک
 • حج در معارف و کلام
وحی
معصومین ( علیهم السلام )
بزرگان
• اخلاق
اخلاق عملی
اخلاق نظری
• کتابخانه
حج
عترت ( علیهم السلام )
معارف
• سایر
دین شناسی
شخصیت شناسی
پیوندها
کلیه حقوق متعلق مادی و معنوی متعلق به امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما می باشد
امور حج و زیارت صدا و سیما