شبکه تلویزیونی اینترنتی لبیک |خانه|--|درباره ما|--|ارتباط با ما|


شنبه 9 ارديبهشت 1396  


  نسخه چاپی


تحولات سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی دولت سر بداران



وجیه الدین مسعود، برقراری عدالت اجتماعی ، حذف مالیاتهای سنگین و نیکی به مردم را سر لوحه ی کارهای خود قرار داد .
 

تحولات سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی دولت سر بداران

در آخرین سالهای حکومت ابوسعید ایلخانی ، نارضایتی مردم خراسان از حاکمان دست نشانده ی ایلخانیان به سبب ستم بی حد آنان به اوج خود رسیده بود . شیخ خلیفه ی مازندرانی که خرقه ی درویشی به تن داشت ، در مسجد سبزوار سکنا گزید و مردم را از تحولات سیاسی و اجتماعی زمان خود ،آگاه کرد و آنان را برای قیام ، آماده ساخت . او درپی تحقق عدالت و مبارزه با ستم و کمک به ستمدیدگان بود و می گفت : « خداوند از علما تعهد گرفته تا در برابر ظلم، قیام کنند ». کسی به علت فضای حاکم به سخنان او گوش فرا نمی داد تا اینکه وی به سبزوار ، پایگاه تشیع ، وارد شد و مردم آنجا سخنان او را با جان و دل پذیرفتند ؛ زیرا سبزوار در مسیر کاروانهای زیارتی و تجارتی قرار داشت و مردم آن از آگاهی سیاسی بیشتری برخوردار بودند .
اکنون ، مسجد پایگاه استواری برای او و مردم شده بود ؛ اما فقهای اهل سنت و طرفدار حکومت ، از نفوذ و اقتدار او وحشت کرده ، او را متهم به کفر کردند و با توطئه ای او را به قتل رساندند تا حرکت او را خاموش کنند . شاگرد او شیخ حسن جوری ، راه استاد را ادامه داد و برای اینکه در مظان اتهام مخالفان قرار نگیرد ، شهر به شهر مهاجرت می کرد و نام مریدان خود را در دفتری می نوشت و می گفت که در وقت قیام ، آماده ی اشاره او باشند ، لیکن فقهای مخالف مذهب او به بدگویی از او پرداختند و گفتند که او را فضی مذهب است .
در باشتین ، شورشی برپا شد که رهبری آن را عبدالرزاق بر عهده گرفت . وی دولت سربداران را تأسیس کرد و به ضرب سکه اقدام کرد .(1) وجیه الدین مسعود ، با کشتن برادرش عبدالرزاق ، حکومت را به دست گرفت . اقدام او در جهت تقویت دولت سربدار ، وارد کردن شیخ حسن جوری و مریدانش در اداره ی حکومت بود . وی نام شیخ حسن را در خطبه ، مقدم داشت . از این رو ، اتحاد امیران سیاسی سربدار با رهبران و دینی و معنوی جامعه ، موجب پیشرفت و گسترش قلمرو و سربداران شد .
وجیه الدین مسعود، برقراری عدالت اجتماعی ، حذف مالیاتهای سنگین و نیکی به مردم را سر لوحه ی کارهای خود قرار داد . ابن بطوطه می گوید :
« آیین عدالت ، چندان در قلمرو آنان رونق گرفت که اگر سکه های طلا و نقره در اردوگاه ایشان روی زمین می ریخت ، تا صاحب آن پیدا نمی شد ، کسی دست به سوی آن دراز نمی کرد . »(2 )
از حوادث تلخ دوران وجیه الدین مسعود ، کشته شدن شیخ حسن در جنگ با آل کرت بود که با شکست سربداران همراه بود . مرگ شیخ ، سبب تفرقه میان دو گوره سیاسی و مذهبی شدو همین امر ، موجب تقویت دشمنان آنان گردید .
خواجه شمس الدین علی ، ازامیران سربدار ، با طغای تیمور صلح کرد تا امنیت مرزهای شمال سربداران را حفظ کند . وی افزون بر عدالت اجتماعی ، رفاه عمومی و مبارزه با فساد و اعتیاد ،(3 )به آبادانی سبزوار و بازسازی مسجد جامع آن پرداخت . وی برای مقابله با دشمن ، به تقویت و سازماندهی سپاه سربدار پرداخت .(4 )و در سیاست خارجی ، همزیستی مسالمت آمیز با همسایگان را در نظر داشت .
یحیی کرابی از دیگر امیران سربدار نیز ، به سبب ساده زیستی و برقراری عدالت اجتماعی و در بین مردم ، محبوبیت داشت . وی علاوه بر فعالیتهای عمرانی و حفر قنوات ، به تعمیر بناها و قنواتی که به دست حاکمان ایلخانی تخریب شده بود ، پرداخت . وی ، سپاه هجده هزار نفری دولت سربدار را به بیست هزار نفر رساند(5 )و با کمک آنان توانست دشمن خطرناک سربداران ، یعنی طغای تیمور را از بین برد .
آخرین امیر سربدار ، خواجه علی مؤید ، مانند حاکمان گذشته به برقراری عدالت ، رفاه عمومی و امنیت اجتماعی در جامعه پرداخت . وی زندگی ساده ای داشت و اموال خود را هر سال انفاق می کرد .(6 )
از مهم ترین کارهای سربداران در مدت حکومتشان ، نوعی ترکیب قدرت در حکومت بود که بخشی از قدرت در دست نیروهای نظامی و سیاسی ، و بخش دیگر قدرت در اختیار روحانیان انقلابی صوفی بود که رهبری دینی و معنوی جامعه را بر عهده داشتند . در واقع ، نفوذ آنان در میان مردم ، زمینه ی انقلاب را فراهم کرد ، گرچه در اثر تحولات سیاسی ، سربداران برای تحکیم و تثبیت حکومت خود ، از آنان به سبب نفوذشان استفاده می کردند و وقتی امیران سربدار ، روحانیون صوفی را مانع اهداف خود می دیدند ، آنان را به قتل می رسانند .

تحولات فرهنگی و احیای مذهب تشیع
سابقه ی تشیع درقلمرو سربداران ، به مهاجرت علویان ، به ویژه حضور امام رضا ( ع ) در خراسان برمی گردد . مهاجرت آنان موجب شد مردم خراسان ، تحت تأثیر فرهنگ شیعه قرار گیرند . زمانی که زید بن علی سال 122 هجری در کوفه به شهادت رسید ، شیعیان خراسان به حرکت درآمدند و طرفداران بسیاری پیدا کردند و ستم بنی امیه بر خاندان پیامبر خدا را بازگو کردند (7 )تا اینکه یحیی بن زید به خراسان گریخت . نصر بن سیار ، او را دستگیر و در قلعه ی مرو ، زندانی کرد و با مرگ هشام ، ولید بن یزید خلیفه اموی ، او را آزاد کرد . بنا به گزارشی او از زندان گریخت و به بیهق(8 )وارد شد و شیعیان ، به گرد او جمع شدند . او به همراه آنان با حاکم اموی منطقه ی نیشابور جنگید و پیروز شد و به سوی بلخ ، حرکت کرد .
وقتی یحیی خبر حرکت اسلم بن احوز از طرف نصر بن سیار را شنید ، به سوی او حرکت کرد و در جوزجان ( / گرگان ) با سپاهیان نصر درگیر شدند ؛ ولی او و یارانش به شهادت رسیدند .(9 )مردم خراسان به احترام او در آن سال ، نام نوزادان پسر خود را « یحیی » یا « زید »گذاشتند . (10 )تا خاطره ی او را زنده نگه دارند . با ورود امام رضا ( ع ) به عنوان ولی عهد به خراسان ، مذهب شیعه گسترش بیشتری یافت و سادات و علویان بیشتری به منطقه ی خراسان روی آوردند . با شهادت حضرت ، آرامگاه او – که قبله ی آمال شیعیان بود – مرکز تجمع آنان در منطقه شد ، گرچه شهرهای دیگری هم وجود داشت که شیعیان درآن زندگی می کردند . فضل بن شاذان ( / شادان ) از اصحاب امام رضا ( ع ) از نیشابور به بیهق ، مهاجرت کرد .(11) سبزوار ، مرکز بیهق ، پایگاه مهم تشیع بود (12 )که مذهب آنان اثنا عشری بوده(13)و همیشه نسبت به آل علی ، ارادت کامل داشته اند .(14) مولوی در حکایت نبرد محمد خوارزم شاه با مردم سبزوار – که همه رافضی بودند – نقل می کند که خوارزم شاه گفت امان مردم شهر آن است که نزد من ابوبکر نامی هدیه بیاورند ، گوید :
تا مرا بوبکر نام از شهرتان
هدیه نارید، ای رمیده امتان
کی بود بوبکر اندر سبزوار
یا کلوخ خشک اندر جویبار
بعد سه روز و سه شب که اشتافتند
در یکی گوشه ی خرابه پر حرض
خیز که سلان تو را طالب شدست
کز تو خواهد ، شهر ما از قتل رست
سوی خوارزمشاه حمالان کشان
اندر اینجا ضایع است و ممتحق
این چنین دل ریزه ها را دل مگو
سبزوار اندر ، ابوبکری بجو .( 15)
شیخ خلیفه ی مازندانی با تکیه بر مذهب تشیع ، حرکت خود را بر ضد ستم آغاز و در سبزوار ، مردم را دور خودجمع کرد تا آنان را با مسائل سیاسی و دینی خود ، آگاه کند . گرچه وی در این راه ، جان خود را از دست داد ؛ اما شاگردش شیخ حسن جوری ، راه او را ادامه داد و شهر به شهر ، مردم را با مسائل دینی ، سیاسی و اجتماعی شان آگاه کرد . حتی او در پاسخ فرستاده ی طغای گفت : « پادشاه و ما ، باید خدا را اطاعت کنیم و به قرآن ، عمل نماییم و کسی که خلاف آن انجام دهد ، عاصی است و بر مردم است که مقابل او بایستند . اگر شاه به اطاعت خدا و رسول گردن نهاد ، ما تابع او هستیم ؛ و گرنه شمشیر میان ما حکم خواهد بود . »(16 )وی همچنین در نامه ای به ارغون شاه به باورهای دینی خود اشاره کرده و گفته که از جوانی ، به اهل حق اعتقاد داشته و دوستدار ائمه و علمای دین و طالب نجات بوده ست . (17)
شیخ حسن جوری ، حامی مذهب تشیع دوازده امامی بود (18 )و ظلم ستیزی و برقراری عدالت را – که از ویژگی های این مکتب است – به خوبی آموخته بود .
برخی از امیران سربدار در دوران حکومت خود ، به ترویج مذهب شیعه و منا قب ائمه ( ع ) و ضرب سکه به نام دوازده امام ( ع ) پرداختند .(19 )آنان در تعظیم و تقویت دانشمندان و سادات ، تلاش کردند و مسائل شرعی و دینی را به علمای دین، ارجاع می دادند .(20 )همچنین یکی از امیران سربدار ، خواجه علی موید ، برای ترویج مذهب تشیع ، مسئله مهدویت و انتظار ظهور حضرت ( عج ) تلاش کرد . از این رو ، دستور داد که هر صبحگاه و شامگاه ، اسب زین کرده ای در ابتدای شهر آماده نگه دارند و تا اگر امام زمان ( عج ) ظهور کند . بی مرکب نباشد .(21 )
در این گزارش دو احتمال به نظر می رسد : نخست اینکه هر صبحگاه جمعه صحیح باشد . شاید بتوان گفت تلاش برخی از متعصبان اهل سنت بر این است که چهره ی شیعه را خدشه دار کنند و این گونه القاء کرده اند که شیعیان هر صبحگاه و شامگاه اسب زین کرده ای در ابتدای شهر آماده نگه می داشتند . تا اگر امام زمان ( عج ) ظهور کند ، بی مرکب نباشد . نساخ یا غرض ورزان کلمه ی جمعه را برای القای مطالب خود درباره ی شیعه حذف کرده اند و حال آنکه در روایات است که حضرت روز جمعه ظهور خواهند کرد . و دعای روز جمعه هم می تواند . تأییدی بر این مطلب باشد : هذا یوم الجمعه و هو یومک المتوقع فیه ظهورک و الفرج فیه للمؤمنین علی یدک و قتل الکافرین بسیفک .(22 )گرچه روایات دیگری وجود دارد که ظهور حضرت را روز شنبه ذکر کرده اند ؛ اما مرحوم سید محسن امین وجه جمعی بین این دو دسته از روایات بیان کرده است . به این نحو که ظهور حضرت روز جمعه و بیعت با ایشان در روز شنبه خواهد بود .
احتمال دیگرکه قوی تر به نظر می رسد این است که این حرکت ، یک حرکت نمادین بود تا به مردم بفمهاند صبح و شام به فکر امام زمانشان ( عج ) باشند و این آمادگی راداشته باشند تا در پای رکاب حضرت گام بردارند .
خواجه علی ، برای تقویت و پشتوانه ی سیاسی و دردست داشتن مرامنامه و دستور العملی برای دولت سربداران ، با فقیه برجسته شمس الدین محمد مکی ، معروف به « شهید اول » در « جبل عامل مکاتبه کرد و به دنبال این نامه ها ، شهید اول ، کتاب فقهی جامع و مختصری ، به نام اللمعه الدمشقیه فی فقه الامامیه( 23 )را برای شیعیان خراسان نوشت تا بدان عمل کنند . همچنین حسین بن حسین بیهقی سبزواری در شرح حال معصومان ( ع ) ، رساله ی راحه الأرواح و مؤنس الأشباح را نوشت .( 24 )از شاعران بزرگ این عهد در خراسان ، محمد بن یمین فریومدی ،ملقب به ابن یمین (25 )بود . که مذهب تشیع داشت و به سربداران پیوست . اشعار او درباره ی کارگزاران ، باعث پیشرفت حکومت سربداران بود .

انعکاس جنبش سربداران
جنبش سربداران در شهرهای دیگر ، اثر خود را گذاشت و مردم برخی ولایات دیگر نیز قیام کردند . نهضت سربداران کرمان و سمرقند و طبرستان ، تحت و طبرستان ، تحت تأثیر سربداران خراسان بود . همچنین قیام مرعشیان مازندران ، تحت تأثیر مستقیم عز الدین سوغندی است که پس از مرگ شیخ حسن جوری راهش را ادامه دارد . سوغندی ، احساس کرد که خراسان برای او محل امنی نیست . از این رو ، به طرف مازندران حرکت کرد و در بین راه در گذشت و به شاگردش سید قوام الدین مرعشی لقب « شیخی » داد و او ضمن تأسیس حکومت مرعشیان مازندران ، تأثیر بسزایی بر پدیدآمدن حکومت آل کیا در گیلان بر جای نهاد .

سقوط سربداران
عامل سقوط سربداران را باید در اختلافات درونی آنها جستجو کرد . سربداران که با حمایت درویشان و مریدان به قدرت رسیده بودند ، وقتی آنان را مخالف منافع خود می دیدند . ، در صدد قتل رهبران آنان برآمدند که این به ضرر حکومت آنان تمام شد . خواجه علی مؤید ، آخرین امیر سربداری ، با مریدان شیخ حسن درافتاد و بسیاری از آنان را کشت . از این رو ، عده ای به مخالفت با او برخاستند . وی از امیر تیمور ، یاری خواست و به استقبال او رفت ، غافل از آنکه تیمور قصد داشت برای ایجاد حکومتی یکپارچه و متحد ، تمام حکومتهای کوچک محلی را از سر راه بردارد که حکومت سربداران نیز از آن جمله بود .

خلاصه
سابقه ی تشیع مردم خراسان ، به حضور سادات علوی در آنجا ، به خصوص امام رضا ( ع ) برمی گردد . افزون بر آن ، شاگردان حضرت با مهاجرت به برخی از شهرهای خراسان ، سبب ترویج معارف شیعه و تقویت فرهنگ تشیع بودند . از طرفی فرهنگ ظلم ستیزی ، از اصول اساسی شیعه به حساب می آمد و مردم خراسان که سالها طعم تلخ ستم را از حاکمان ایلخانی خراسان چشیده بودند ، در انتظار قیام بودند . از سوی دیگر ، شیخ خلیفه ی مازندرانی ، مبارزات خود را علیه حاکمان جور آن زمان آغاز کرد و در مسجد سبزوار به آگاهی بخشی مردم پرداخت و جان خود را در این راه از دست داد ، لیکن شاگردش با مسافرت به شهرهای مختلف توانست به مبارزه و جهاد با حاکمان جور و علمای درباری بپردازد . و مردم را برای قیام ، آماده کند . هتک حرمت ایلچیان مغول به مردم باشتین ، اولین جرقه ی قیام را زد . امیران سربدار با حمایت و نفوذ رهبران دینی و معنوی توانستند . در منطقه ی خراسان دولت سربداری را تشکیل دهند . بعضی از امیران سربدار به برقراری عدالت ، مبارزه با فساد ، ضرب سکه به نام ائمه اطهار ( ع ) ، ترویج مذهب تشیع و ذکر مناقب ائمه ( ع ) پرداختند . به ویژه آنکه برخی ، مسئله ی انتظار ظهور حضرت ولی عصر ( ع ) را زنده نگه می داشتند . آنچه که قابل توجه است ، اینکه هر یک از امیران ، وقتی قدرت خود را تحکیم می کردند ، درصدد از بین بردن رهبران دینی برمی آمدند . و این موجب از بین رفتن قدرت آنان از حکومت می شد . بااین حال ، اختلافات درونی و قطع حمایت رهبران دینی از امیران سربدار ، اسباب سقوط دولت ، سربداران را در خراسان به وجود آورد .

پی نوشت:

1. تذکره الشعرا ء ، ص 209 ؛ روضه الصفا ، ج 5 ، ص 603 ؛ حبیب السیر ، ج 3 ص 357 ؛ اعتماد السلطنه ، محمد حسن خان ،، مرآه البلدان، ج 1 ، ص 524 .
2. سفرنامه ی ابن بطوطه ، ج 2 ، ص 434
3. تذکره الشعراء ، ص 212 ؛ روضه الصفا ، ج 5 ، ص 618
4- همان ، ص 211 .
5- همان ، ص 213 .
6- همان ، ص 216
7- تاریخ الیعقوبی ، ج 2 ، ص 326 .
8- ابن فندق درجلد دوم لباب الأنساب درباره ی سادات منطقه ی بیهق از لحاظ سیاسی و اجتماعی اطلاعات گرانسنگی داده است . عامل مهاجرت سادات ، فضای مناسب فرهنگی و مذهبی این منطقه و ارتباط گسترده سادات بیهق و نیشابور بوده ا ست . یکی از خاندانها به نام « آل زیاره » است که در تحولات سیاسی و اجتماعی و فرهنگی این منطقه نقش داشته است ( ر . ک : تاریخ بیهق ، ص 55 . )
9- تاریخ الیعقوبی ، ج 2 ، ص 331 – 332 .
10- مروج الذهب ..... ، ج 3 ص 212 .
11- اختیار معرفه الرجال ، ص 821 .
12- خوافی ( حافظ ابرو ) . شهاب الدین عبدالله ، جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو ، ص 51.
13- نزهه القلوب ، ص 150 .
14- مرآه البلدان ، ج 1 ، ص 524 .
15-مولوی ، جلال الدین ، مثنوی معنوی ، دفتر پنجم ، ص 47 -48
16- روضه الصفا ، ج 5 ، ص 613 ؛ نهضت سربداران ، ص 62 .
17- مطلع السعدین و مجمع البحرین ، ص 154 .
18- سفرنامه ی ابن بطوطه ، ج 2 ، ص 434 ؛ روضه الصفا ، ج 5 ، ص 606
19- روضه الصفا ، ج 5 ، ص 624 ، درباره سکه شناسی و ضرب سکه در دوران سربداران ر . ک : عروج و خروج سربداران .
20-همان ص 619 ؛ حبیب السیر ، ج 3 ، ص 364 .
21- همان ، ص 624 ؛ همان ، ص 366 .
22- بحاالانوار ، ج 99 ، 216 .
23- شیبی ، کامل ، الصله بین التصوف و التشیع ، ج 2 ، ص 140 .
24- تاریخ تشیع درایران ، ج 2 ، ص 682 .
25- آبا و اجداد ابن یمین به علت داشتن مذهب تشیع ، همواره در رنج روحی به سر می بردند و او در این ابیات ، آشکارا به شیعه بودن خود افتخار می کند .
مرا مذهب این است ، گیری تو نیز
همین ره گرت مردی و مردمی است
که بعد از نبی مقتدای بحق
علی بن بوطالب هاشمی است
ر . ک بیانی ، شیرین، ( اسلامی ندوش ) ، دین و دولت در ایران عهد مغول ، ج 2 ،ص 780 .



برچسب هاتاریخ, تاریخ اسلام, سیاسی
نسخه چاپیارسال به دوستان

نظر شما:



مطالب پیشنهادی
ملاقات با خداوند ملاقات با خداوند
مروری بر جنگ صفین و افرادی که در این جنگ به کاروان شهدا پیوستند
اجداد پیامبر همگى موحد بودند اجداد پیامبر همگى موحد بودند
احدى از پدران رسول خدا و اجدادآن حضرت كافر نبوده‏اند...
پرچم و پرچمداری در تاریخ اسلام پرچم و پرچمداری در تاریخ اسلام
پرچم، چون سمبل اتحاد و تمایز در جنگ ها به شمار می‌رفته
چگونه جنگ صفین آغاز شد؟ چگونه جنگ صفین آغاز شد؟
خداوند به دانای خویش، محمد(صلی الله علیه وآله و سلم)را به رسالت برگزید
وقایع ماه محرم (1) وقایع ماه محرم (1)
اول محرم، اولین روز از ماه اندوه اهل بیت (علیهم السلام) است
داستان شق صدر داستان شق صدر
این داستان را بسیارى از محدثین و سیره نویسان اهل سنت روایت كرده‏اند
پایان یک قاضی پایان یک قاضی
از شواهد برمی آید وی تحت امر عبیدالله به قضاوت خود ادامه می داده است
اذان، شعار بزرگ اسلام اذان، شعار بزرگ اسلام
اذان از طریق وحى به پیغمبر(صلى الله علیه وآله) رسید
نقد و بررسی گرایش ایلخانان به اسلام و تشیّع‌ نقد و بررسی گرایش ایلخانان به اسلام و تشیّع‌
دین در گذشته و حال‌، یكی از عناصر اصلی بسیاری از جوامع بوده و هست‌.
تحولات سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی دولت سر بداران تحولات سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی دولت سر بداران
وجیه الدین مسعود، برقراری عدالت اجتماعی ، حذف مالیاتهای سنگین و نیکی به مردم را سر لوحه ی کارهای خود قرار داد .

• حج
آموزش
احکام
آشنایی با اماکن
• عترت
اهل بیت علیهم السلام
خاندان معصومین
زیارتنامه ها
احادیث و روایات
غدیر
• تاریخ
تاریخ اسلام
تاریخ ایران
انقلاب اسلامی
دفاع مقدس
بیداری اسلامی
• سبک زندگی
حجاب و عفاف
خانه و خانواده
خلاقیت و نوآوری
زندگی شهری
کودک و نوجوان
طب طبیعی
• چند رسانه ای
آوا و نما
عکس
نرم افزار
• هنر دینی
شعر آیینی
حکایات و لطایف
دلنوشته ها
داستانک
 • حج در معارف و کلام
وحی
معصومین ( علیهم السلام )
بزرگان
• اخلاق
اخلاق عملی
اخلاق نظری
• کتابخانه
حج
عترت ( علیهم السلام )
معارف
• سایر
دین شناسی
شخصیت شناسی
پیوندها
کلیه حقوق متعلق مادی و معنوی متعلق به امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما می باشد
امور حج و زیارت صدا و سیما