نسخه چاپی


كودكی و نوجوانی حضرت محمد(ص)



عرب جاهلی، مبدأ تاریخ ثابت و منظمی نداشت.
 

كودكی و نوجوانی حضرت محمد(ص)

- تولد

عرب جاهلی، مبدأ تاریخ ثابت و منظمی نداشت، بلكه حادثه ای از حوادث مهم محلی مانند مرگ شخصیتی بزرگ و مشهور یا جنگی خونین بین دو قبیله را مدتی مبدأ تاریخ قرار می داد[1]. حتی همه قبایل عرب مبدأ تاریخ واحد نداشتند، بلكه هر قبیله ای حادثه ای را كه به نظر او مهم می آمد، مبدأ تاریخ قرار می داد[2].

هنگامی كه سپاه فیل به فرماندهی ابرهه، فرمانروای حبشه كه برای تخریب كعبه، به مكه حمله كرده بود[3]، به صورت خارق العاده و با قدرت نمایی غیبی خداوند شكست خورد ؛ این رویداد، دیگر حوادث آن روزگار را تحت الشعاع قرار داد و آن سال مدتها به عنوان عام الفیل مبدأ تاریخ قرار گرفت[4]. حضرت محمد ـ صلی الله علیه و آله ـ در همان سال در مكه متولد شد[5].

این حادثه با توجه به برخی از قراین و شواهد از جمله هجرت حضرت محمد ـ صلی الله علیه و آله ـ در سال 622 میلادی و نیز وفات آن حضرت كه در سال 632 میلادی و در سن 60 - 63 سالگی رخ داده، در حدود سال 569 - 570 میلادی بوده است[6].

- دوران كودكی و شیرخوارگی

حضرت محمد ـ صلی الله علیه و آله ـ دو ماهه بود[7] كه پدرش عبدالله در بازگشت از سفر بازرگانی شام، در شهر یثرب درگذشت و در همان جا به خاك سپرده شد[8]. قرآن كریم از یتیمی او چنین یاد كرده است :

آیا (پروردگارت تو را یتیم نیافت و پناه داد و تو را گمشده یافت و هدایت كرد، و تو را فقیر یافت و بی نیاز كرد ؟[9]

نوزاد آمنه پس از نخستین روزهای تولد كه از شیر مادر استفاده كرد[10] مدت كوتاهی ثویبه - كنیز آزادشده ابولهب - او را شیر داد[11]. آن گاه طبق عادت عرب[12] او را به دایه ای به نام حلیمه سعدیه از قبیله بنی سعد بن بكر سپردند كه در بادیه زندگی می كرد[13]. حلیمه دو سال او را شیر داد[14] و تا پنج سالگی نگهداری كرد و سپس به خانواده اش تحویل داد[15].

گویا انگیزه سپردن كودك به دایه بادیه نشین، پرورش او در هوای پاك صحرا و دوری از خطر بیماری وبا در شهر مكه بوده است[16]. یادگیری زبان فصیح و اصیل عربی در میان قبایل بادیه نشین نیز انگیزه دیگری است كه از سوی برخی از مورخان معاصر عنوان شده است[17].

جمله ای از پیامبر اسلام با اشاره با اشاره به این موضوع نقل شده است كه شاید شاهد این انگیزه باشد :

من از همه شما فصیح ترم، چه، هم قرشی هستم و هم در میان قبیله بنی سعد بن بكر شیر خورده ام[18].

در برخی از منابع تاریخی درباره چگونگی انتخاب حلیمه برای دایگی، آمده است كه چون محمد یتیم بود، هیچ دایه ای حاضر نشد او را بپذیرد ؛ زیرا آنان می خواستند در برابر دایگی از پدر كودك كمك مالی دریافت كنند و چون حلیمه موفق به یافتن كودكی نشد، ناگزیر با وجود یتیمی محمد ـ صلی الله علیه و آله ـ او را پذیرفت[19]. ولی نپذیرفتن محمد از طرف دایگان به خاطر یتیمی او قابل قبول به نظر نمی رسد ؛ زیرا :

1 - چنان كه گفتیم در تعدادی از منابع آمده است كه عبدالله چند ماه پس از تولد محمد درگذشت. بنابر این او در آن هنگام هنوز یتیم نشده بود.

2 - با توجه به موقعیت ممتاز و احترام بسیار بالای عبدالمطلب در مكه و ثروت فراوان او نه تنها دایگان از این امر سر باز نمی زدند، بلكه برای دایگی كودك چنین خانواده ای، سر و دست می شكستند.

3 - در بسیاری از منابع تاریخی كه این قضیه نقل شده، این بخش به چشم نمی خورد[20].

- درگذشت مادر و كفالت عبدالمطلب

آمنه پس از آن كه كودك خود را از حلیمه تحویل گرفت، همراه فرزندش و ام ایمن - كنیز عبدالله - با قافله ای به یثرب سفر كرد تا هم سر قبر همسرش عبدالله بروند و هم با دایی های او دیدار كنند[21]. پس از یك ماه توقف در یثرب، هنگام بازگشت به مكه، آمنه در منزلی به نام ابواء درگذشت و در همان جا به خاك سپرده شد. در آن هنگام محمد شش ساله بود[22]. ام ایمن او را با قافله به مكه آورد و به عبد المطلب تحویل داد[23]. عبد المطلب سر پرستی و كفالت او را به عهده گرفت و تا زنده بود، از فرزندزاده خود به خوبی نگهبانی می كرد و او را مورد تفقد و نوازش فوق العاده قرار می داد و می گفت: او رتبه والایی خواهد داشت[24].

- درگذشت عبدالمطلب و سرپرستی ابوطالب

محمد هشت ساله بود كه عبدالمطلب نیز درگذشت و كفالت او را به ابوطالب كه با عبدالله پدر محمد از یك مادر بودند، سپرد[25]. از آن روز ابوطالب سرپرستی محمد را به عهده گرفت. گر چه او پر عایله و تنگدست[26] اما مردی بزرگوار، با همت و مورد احترام و اطاعت مردم[27] و در میان قریش سرفراز بود[28]. او به محمد سخت علاقه مند بود، به طوری كه او را بیش از فرزندان خویش دوست می داشت[29].

فاطمه بنت اسد - همسر ابوطالب - نیز در سرپرستی و پرورش او نقشی مهم داشت و در این راه زحمت فراوان كشید. او نه تنها محمد را همچون مادری مهربان دوست می داشت، بلكه او را بر فرزندان خویش نیز مقدم می داشت. حضرت محمد هرگز زحمات او را فراموش نمی كرد و از او به عنوان مادر یاد می كرد[30].

- سفر به شام و پیشگویی راهب

در یكی از سالها ابوطالب همراه كاروان قریش برای تجارت عازم شام شد. بنا به تقاضای محمد (كه بر حسب اختلاف مورخان، در آن هنگام 8، 9، 12 یا 13 ساله بود) ابوطالب او را نیز به همراه خود برد. زمانی كه كاروان به بصری[31] رسید، در كنار صومعه ای به استراحت پرداخت. در آن صومعه راهبی به نام بحیرا زندگی می كرد كه عالم بزرگ مسیحیان بود. در میان جمعیت برادرزاده ابوطالب توجه وی را جلب كرد ؛ زیرا برخی از نشانه هایی را كه او درباره پیامبر موعود می دانست، در محمد مشاهده كرد. او پس از اندكی گفت و گو با محمد و طرح پرسشهایی از او از نبوت آینده محمد خبر داد و به ابوطالب سفارش كرد كه از او مراقبت و از گزند یهود حفظ كند[32]. تذكر چند نكته درباره این حادثه لازم است :

1 - این حادثه در برخی از منابع تاریخی و حدیثی به صورت مختصر و در برخی دیگر با شاخ و برگ و تفصیلات نقل شده است، اما اصل قضیه جای شبهه و تردید نیست ؛ زیرا قرآن مجید در آیات متعدد، پیشگویی پیامبران پیشین، از بعثت حضرت محمد را نقل كرده، بر آگاهی علمای اهل كتاب از نشانه های او و شناخت آنان در این زمینه تأكید می كند[33] و همچنین پیشگویی های متعدد اهل كتاب از بعثت پیامبر در كتب تاریخ و حدیث نقل شده است[34].

2 - نشانه هایی كه علمای اهل كتاب درباره محمد در اختیار داشتند، برخی مربوط به زندگی شخصی و ویژگیهای بدنی او (از قبیل یتیمی در كودكی، سیما، نام) و برخی دیگر، مربوط به ویژگیهای خانوادگی و قبیلگی او (مانند عرب بودن، ازدواج با زنی با شخصیت و....) بوده است. از بارزترین نشانه های بدنی حضرت، خال درشتی بین دو كتف او بوده كه خال نبوت یا مهر نبوت نامیده می شد[35].

3 - پیشگویی بحیرا تنها برای كاروانیان تازگی داشت ؛ زیرا نه تنها ابوطالب، بلكه سایر بستگان نزدیك محمد نیز از آینده درخشان او خبر داشتند[36].

 

--------------------------------------------------------------------------------

[1] - برای آگاهی بیشتر درباره ی این حوادث ر . ك : مسعودی ، التنبیه و الاشراف ، ص 172 _ 181 ؛ دكتر محمد ابراهیم آیتی ، تاریخ پیامبر اسلام (چ 2 انتشارات دانشگاه تهران ، 1361 ) ، ص 26 _ 27 .

[2] - مسعودی ، مروج الذهب ، ص 27 .

[3] - شیخ طوسی ، الامالی ( قم : دارالثقافه ، ط 1 ، 1414 ه . ق ) ، ص 80 _ 82 ؛ بیهقی ، دلائل النبوه ، ترجمه محمود مهدوی دامغانی ، ص 94 _ 97 ؛ ابن هشام ، السیره النبویه ، ج 4 ، ص 44 _ 55 ؛ بلاذری ، پیشین ، ص 67 - 69 ؛ محمد بن حبیب بغدادی ، المنمق فی اخبار قریش ، تحقیق : خورشید احمد فارق ( بیروت : عالم الكتب ، ط 1 ، 1405 ه . ق ) ، ص 70 _ 77.

[4] - پیش از حادثه سپاه فیل ، قریش ، دركذشت قصی را كه شخصیتی بزرك و برجسته بود و برای نخستین بار قریش را به قدرت رساند مبدأ تاریخ قرار داده بود . ( ابن واضح ، تاریخ یعقوبی ، ج 2 ، ص 4 . )

[5] - كلینی ، اصول الكافی ( تهران : دار الكتب الاسلامیه ، 1381 ه . ق ) ، ج 1 ، ص 439 ؛ ابن واضح ، تاریخ یعقوبی ، ج 2 ، ص 4 ؛ مسعودی ، مروج الذهب ، ج 2 ، ص 274 ؛ مجلسی ، بحارالانوار ، ج 15 ، ص 250 _ 252 ؛ حلبی ، السیره الحلبیه ، ص 95 ؛ بیهقی ، پیشین ، ص 72 _ 73 ؛ ابن كثیر ، السیره النبویه ، ج 1 ، ص 201 ؛ محمد بن سعد ، الطبقات الكبری ، ج 1 ، ص 101 ؛ ابن اثیر ، اسد الغابه ، ج 1 ، ص 14 ، ؛ ابن هشام ، السیره النبویه ، ج 1 ، ص 167 ، الشیخ عبدالقادر بدران، تهذیب تاریخ دمشق ( بیروت : دار احیاء التراث العربی ، ط 3 ، 1407 ه . ق ) ، ج 1 ، ص 282 ؛ ابن اسحاق ، السیر و المغازی ، تحقیق : سهیل زكار ( بیروت : دارالفكر ، ط 1 ، 1398 ه . ق ) ص 61 .

[6] - علی اكبر فیاض ، تاریخ اسلام ( تهران : انتشارات دانشگاه تهران ، چ 3 ، 1367 ) ص 62 ؛ عباس زریاب ، سیره رسول الله (بخش اول از آغاز تا هجرت ) ( تهران: سروش ، چ 1 ، 1370 ) ، ص 86 _ 87 ؛ سید جعفر شهیدی ، تاریخ تحلیلی اسلام تا پایان امویان ( تهران : مركز نشر دانشگاهی ، چ 10 ، 1369 ) ، ص 37 .

در این كه آیا تولد حضرت ، دقیقا در همان عام الفیل اتفاق افتاده یا جلوتر یا عقب تر و نیز در تطبیق عام الفیل با سالهای میلادی ، احتمالات و نظریات دیگری ابراز شده است كه نقل آنها در این كتاب ضرورتی ندارد. برای آگاهی بیشتر ر . ك : محمد خاتم پیامبران ، ج 1 ، ص 176 ، 177 ؛ مقاله سید جعفر شهیدی ؛ رسولی محلاتی ، درس هایی از تاریخ تحلیلی اسلام ( قم : ماهنامه پاسدار اسلام ، 1405 ه . ق ) ج 1 ، ص 107 به بعد ؛ ابن كثیر ، السیره النبویه ، ج 1 ، ص 203 ؛ تهذیب تاریخ دمشق ، ج 1 ، ص 281 _ 282 ؛ سید حسن تفی زاده ، از پرویز تا چنگیز ( تهران : كتابفروشی فروغی ، 1349 ) ص 153 ؛ حسین مونس ، تاریخ قریش ، ( الدار السعودیه ، ط 1 ، 1408 ه . ق ) ، ص 153 _ 159 .

ضمنا برخی از مورخان اروپایی ، انگیزه لشكركشی ابرهه را كه در منابع اسلامی ، انگیزه مذهبی و رقابت بین كلیسای قلیس در یمن و كعبه در حجاز معرفی شده است ، كشورگشایی ، و حمله ابرهه به ایران از طریق شمال عربستان ، به تحریك دولت روم ، معرفی كرده اند . (فیاض، پیشین ، ص 62 ؛ ابوالقاسم پاینده ، مقدمه ترجمه فارسی قرآن مجید ، ص _ لز _ ) كه نیاز به بحث و بررسی جداگانه دارد و از گنجایش این كتاب بیرون است .

[7] - كلینی ، پیشین ، ص 439 ؛ ابن واضح ، پیشین ، ص 6 ؛ ابوالفتح محمد بن علی الكراجكی ، كنز الفوائد ( قم : دارالذخائر ، ط 1 ، 1410 ه . ق ) ، ج 2 ، ص 167 ، سن حضرت محمد را هنگام مرگ پدر ، هفت ماه و بیست و هشت روز نیز نوشته اند . ( محمد بن سعد ، الطبقات الكبری (بیروت : دار صادر ، ج 1 ، ص 100 ) ، برخی دیگر از مورخان ، درگذشت عبدالله را پیش از ولادت حضرت محمد نوشته اند . ( ابن سعد ، پیشین ، ص 99 _ 100 ؛ ابن اثیر ، اسد الغابه ، ج 1 ، ص 13 ؛ ابن هشام ، السیره النبویه ، ج 1 ، ص 167 ؛ الشیخ عبدالقادر بدران ، تهذیب تاریخ دمشق ، تألیف ابن عساكر (بیروت : دار احیاء التراث العربی ، ط 3 ، 1407 ه . ق ) ج 1 ، ص 284 . ) اما برخی از اسناد و شواهد ، روایت اول را تأیید می كند از جمله اشعار عبدالمطلب كه طی آن كفالت او را به ابوطالب سپرد :

اوصیك یا عبد مناف بعدی بمفـــــرد بید ابیه فرد

فارقه و هو ضـجیـج المهد فكنت كالامّ له فی المجد

( تاریخ یعقوبی ، ج 2 ، ص 10 ؛ ر . ك : ابن شهر آشوب ، مناقب آل ابی طالب (قم : المطبعه العلمیه ) ج 1 ، ص 36 ) .

[8] - تهذیب تاریخ دمشق ، ج 17 ، ص 282 ؛ ابن سعد ، پیشین ، ج 1 ، ص 99 ؛ مسعودی ، التنبیه و الاشراف ، ص 196 ؛ محمد بن جریر طبری ، تاریخ الامم و الملوك ( بیروت : دارالقاموس الحدیث ) ، ج 2 ، ص 176 ؛ ابن اثیر ، الكامل فی التاریخ ( بیروت : دار صادر ) ، ج 2 ، ص 10 .

[9] - الضحی (93 ) : 6 _ 8 .

[10] - تاریخ یعقوبی ، ج 2 ، ص 6 ؛ حلبی ، پیشین ، ج 1 ، ص 143 .

[11] - تاریخ یعقوبی ، ج 2 ، ص 6 ؛ طبرسی ، اعلام الوری ، ص 6 ؛ بیهقی ، پیشین ، ص 110 ؛ ابن اثیر ، اسد الغابه ، ج 1 ، ص 15 ؛ مجلسی ، بحارالانوار ، ج 15 ، ص 384.

[12] - حلبی ، پیشین ، ج 1 ، ص 146 .

[13] - تاریخ یعقوبی ، ج 2 ، ص 7 ؛ ابن هشام پیشین ، ج 1 ، ص 171 ؛ محمد بن سعد ، پیشین ، ص 110 ؛ مسعودی ، التنبیه و الاشراف ، ص 196 ؛ مروج الذهب ، ج 2، ص 274 ؛ طبرسی ، اعلام الوری ، ص 6 ؛ بیهقی ، پیشین، ص 101 _ 102 ؛ ابن كثیر ، السیره النبویه ، ج 1 ، ص 225 ؛ ابن اسحاق ، السیر و المغازی ، تحقیق : سهیل زكار ، ط 1 ، 1398 ه . ق ) ، ص 49 .

[14] - بلاذری ، انساب الاشراف ، تحقیق : محمد حمید الله ( قاهره : دارالمعارف ) ج 1 ، ص 94 ؛ مقدسی ، البدء و التاریخ ، ط پاریس ، 1903 م ، ج 4 ، ص 131 ؛ مجلسی

بحارالانوار ، ج 15 ، ص 401 ؛ ابن سعد ، پیشین ، ج 1 ، ص 112 .

[15] - تاریخ یعقوبی ، ج 2 ، ص 7 ؛ ابن شهر آشوب ، پیشین ، ج 1 ؛ بلاذری ، پیشین ، ص 94 ؛ مسعودی ، مروج الذهب ، ج 2 ، ص 275 .

[16] - ابن ابی الحدید ، شرح نهج البلاغه ، تحقیق : محمد ابوالفضل ابراهیم ( قاهره : دار احیاء الكتب العربیه ، 1961 ) ، ج 13 ، ص 203 ؛ مجلسی ، پیشین ، ص 401 .

[17] - جعفر سبحانی ، فروغ ابدیت ( قم : مركز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم ، چ 5 ، 1368 ) ، ج 1 ، ص 159 ، سید مرتضی جعفر العاملی ، الصحیح من سیره النبی الاعظم ( قم : 1400 ه . ق ) ، ج 1 ، ص 81 .

[18] - انا اعربكم ، انا قرشی و استرضعت فی بنی سعد بن بكر ( ابن هشام ، السیره النبویه ، ج 1 ، ص 176 و ر . ك : ابن سعد ، پیشین ، ص 113 ؛ حلبی ، پیشین ، ص 146 ؛ ابوسعید واعظ خرگوشی ، شرف النبی ، ترجمه نجم الدین محمود راوندی ، ( تهران انتشارات بابك ، 1361 ) ، ص 196 .

گفته شده در مدتی كه محمد نزد حلیمه در بادیه به سر می برد ، قضیه شق صدر پیش آمد . اما محققان و تحلیل گران تاریخ اسلام ، بنا به دلایل متعدد ، این موضوع را دور از واقعیت و از مجعولات می دانند . ( ر . ك : سید جعفر مرتضی عاملی ، الصحیح من سیره النبی الاعظم ، ج 1 ، ص 82 ، سید هاشم رسولی محلاتی ، درسهایی از تاریخ تحلیلی اسلام ، ج 1 ، ص 189 و 204 ؛ شیخ محمد ابوریه ، اضواء علی السنه المحمدیه ، ( مطبعه صور الحدیثه ، ط 2 ، ه . ق ) ج 1 ، ص 175 _ 177 ) .

[19] - ابن هشام ، پیشین ، ج 1 ، ص 171 _ 172 ؛ بلاذری ، پیشین ، ص 93 ؛ ابن سعد ، پیشین ، ص 110 _ 111 .

[20] - از آن جمله ابن شهرآشوب كه از محدثان بزرگ و برجسته است ، این قضیه را نقل كرده ، ولی موضوع یتیمی حضرت محمد به آن شكل كه گفته شده ، در آن نیست . ( مناقب آل ابی طالب ، ج 1 ، ص 121 ) .

[21] - سلمی ، مادر عبدالمطلب ، اهل یثرب و از قبیله بنی نجار بود ( بیهقی ، پیشین ، ج 1 ، ص 33 .

[22] - ابن اسحاق ، پیشیین ، ص 65 ؛ بلاذری پیشین ، ص 94 ؛ ابن سعد ، پیشین ، ص 116 ؛ ابن هشام ، پیشین ، ص 177 ، بیهقی ، پیشین ، ص 121 ؛ طبرسی ، پیشین ، ص 9 ، صدوق ، كمال الدین و تمام النعمه ، تصحیح علی اكبر غفاری (قم : موسسه النشر الاسلامی ، 1363 ) ج 1 ، ص 172 ؛ تاریخ یعقوبی ، ج 2 ، ص 7 ؛ الشیخ عبدالقادر بدران ، تهذیب تاریخ دمشق ، ج 1 ، ص 283 .

[23] - حلبی ، پیشین ، ج 1 ، ص 172 .

[24] - ابن هشام ، پیشین، ص 178 ، صدوق ، پیشین ، ج 1 ، ص 171 ؛ مجلسی ، پیشین ، ص 406 ؛ تاریخ یعقوبی ، ج 2 ص 9 .

[25] - ابن هشام ، پیشین، ص 189 ، مجلسی ، پیشین ، ص 406 ؛ طبری ، پیشین ، ج 2 ، ص 194 .

[26] تاریخ یعقوبی ، ج 2 ، ص 11 ؛ ابن سعد پیشین ، ج 1 ، ص 119 ؛ مجلسی ، پیشین ، 407 ؛ سهیلی ، الروض الانف ( قاهره : موسسه المختار ) ج 1 ، ص 193.

[27] - تاریخ یعقوبی ، ج 2 ، ص 11 ؛ جواد علی ، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام ، ( بیروت : دار العلم للملایین ، ط 1 ، 1968 م ) ج 4 ، ص 82.

[28] - ابن ابی الحدید ، شرح نهج البلاغه ، تحقیق : محمد ابوالفضل ابراهیم (قاهره ، دار احیاء الكتب العربیه ، 1962 م ) ج 15 ، ص 219 .

[29] - ابن سعد ، پیشین ، ج 1 ، ص 119 ، ابن شهرآشوب ، پیشین، ج 1 ، ص 36 ؛ مجلسی ، پیشین ، ص 407 ؛ شیخ عبدالقادر بدران تهذیب تاریخ دمشق ، ج 1 ، ص 285 .

[30] - تاریخ یعقوبی ، ج 2 ، ص 11 ؛ ابن ابی الحدید ، پیشین ، ج 1 ، ص 14 ؛ مقدمه اصول كافی ، ج 1 ، ص 453 .

[31] - قصبه ای در سرزمین حوران از توابع دمشق ( یاقوت حموی ، معجم البلدان ، ( بیروت : دار احیاء التراث العربی ، 1399 ه . ق ) ج 1 ، ص 441 ) .

[32] - این قضیه را مورخان و محدثان اسلامی در منابع زیر نقل كرده اند :

ابن هشام السیره النبویه ج 1 ص 191 - 193 ؛ محمد بن جریر طبری تاریخ الامم و الملوك ج 2 ص 195 ؛ سنن ترمذی ج 5 ؛ المناقب باب 3 ص 590 حدیث 2620 ؛ ابن اسحاق السیر و المغازی تحقیق سهیل زكار ص 73 ؛ محمد بن سعد الطبقات الكبری ج 1 ص 121 ؛ مسعودی مروج الذهب ج 2 ص 286 ؛ صدوق كمال الدین و تمام النعمه ج 1 ص 182 - 186 ؛ بلاذری انساب الاشراف ج 1 ص 96 ؛ بیهقی دلائل النبوه ترجمه محمود مهدوی دامغانی ج 1 ص 195 ؛ طبرسی اعلام الوری ص 17 - 18 ؛ ابن شهر آشوب مناقب آل ابی طالب ج 1 ص 38 - 39 ؛ ابن اثیر الكامل فی التاریخ ج 2 ص 27 ؛ ابن اثیر اسدالغابه ج 1 ص 15؛ شیخ عبدالقادر بدران تهذیب تاریخ دمشق تألیف حافظ ابن عساكر ج 1 ص 270 و 354 ؛ ابن كثیر سیره النبی ج 1 ص 243 - 249 و البدایه و النهایه ج 2 ص 229 - 230 ؛ حلبی انسان العیون (السیره الحلبیه ) ج 1 ص 191 ؛ مجلسی بحارالانوار ج 15 ص 409 .

[33] - بقره (2) : 41 ، 42 ، 89 ، 146 ؛ اعراف (7 ) : 157 ؛ انعام (6 ) : 20 ؛ صف (61 ) : 6 .

[34] - ر. ك : جعفر سبحانی، راز بزرگ رسالت، تهران كتابخانه مسجد جامع تهران،1358، ص 262 - 278 . در زمینه پیش گویی پیامبران پیشین در مورد پیامبر اسلام كتاب های مستقلی نوشته شده است كه به عنوان نمونه سه كتاب زیر را می توان نام برد :

محمد در تورات و انجیل تألیف پروفسور عبدالاحد داود ترجمه فضل الله نیك آیین ؛ مدرسه سیار تألیف شیخ محمد جواد بلاغی ترجمه ع ؛ و انیس الاعلام تألیف فخر الاسلام .

[35] - ابن هشام پیشین ج 1 ص 193 ؛ بیهقی پیشین ص 195 ؛ سنن ترمذی، تحقیق ابراهیم عطوه عوض، بیروت، دار احیاء التراث العربی ، ج 5 ؛ المناقب باب 3 ص 590 حدیث 2620 ؛ شیخ عبدالقادر بدران تهذیب تاریخ دمشق ج 1 ص 278 ؛ ابن كثیر سیره النبی ج 1 ص 245 ؛ صحیح بخاری تحقیق الشیخ قاسم الشماعی الرفاعی ج 5 ص 28 باب 23 حدیث 71 .

[36] - تاریخ یعقوبی ج 2 ص 11 ؛ بلاذری انساب الاشراف ج 1 ص 81 ؛ اصول كافی ج 1 ص 447 .

مهدی پیشوائی- تاریخ اسلام، ص103



برچسب هارسول, پیامبر, حضرت محمد, تولد
نسخه چاپیارسال به دوستان

نظر شما:




• حج
آموزش
احکام
آشنایی با اماکن
• عترت
اهل بیت علیهم السلام
خاندان معصومین
زیارتنامه ها
احادیث و روایات
غدیر
• تاریخ
تاریخ اسلام
تاریخ ایران
انقلاب اسلامی
دفاع مقدس
بیداری اسلامی
• سبک زندگی
حجاب و عفاف
خانه و خانواده
خلاقیت و نوآوری
زندگی شهری
کودک و نوجوان
طب طبیعی
• چند رسانه ای
آوا و نما
عکس
نرم افزار
• هنر دینی
شعر آیینی
حکایات و لطایف
دلنوشته ها
داستانک
 • حج در معارف و کلام
وحی
معصومین ( علیهم السلام )
بزرگان
• اخلاق
اخلاق عملی
اخلاق نظری
• کتابخانه
حج
عترت ( علیهم السلام )
معارف
• سایر
دین شناسی
شخصیت شناسی
پیوندها
کلیه حقوق متعلق مادی و معنوی متعلق به امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما می باشد
امور حج و زیارت صدا و سیما