نسخه چاپی


خلاقیت و راه‌های پرورش آن در دانش‌آموزان(1)



خلاقیت یكی از عالی ترین و پیچیده ترین فعالیت های ذهن آدمی است كه تعلیم و تربیت باید به آن توجه كند .
 

خلاقیت یكی از عالی ترین و پیچیده ترین فعالیت های ذهن آدمی است كه تعلیم و تربیت باید به آن توجه كند . خلاقیت نه فقط به هوش و تفكر بلكه به سازمان شخصیت فرد نیز مربوط می شود. یكی ازسؤالاتی كه در چهار دهه گذشته ذهن بسیاری از پژوهشگران و اندیشمندان تعلیم و تربیت را به خود مشغول كرده این است كه آیا می توان خلاقیت را پرورش داد؟
نتایج تحقیقات (بودو تورنس و...) نشان داده است خلاقیت كه در تمام فعالیت های فردی و گروهی انسان مشاهده می گردد. با شدت و ضعف بالقوه و پرورش پذیر در همه انسان ها وجود دارد و برای پرورش خلاقیت (سندرز و سندرز) باید به كودكان و نوجوانان امكان تفكر داد و آنان را از انجام دادن فعالیت های قالبی و از پیش تعیین شده تا حد امكان بر حذر داشت .
بر این اساس ، در این مقاله به بررسی خلاقیت در ابعاد مختلف از جمله مفهوم خلاقیت و روند تفكر خلاق ، ویژگیهای افراد خلاق ، عوامل موثر در خلاقیت ، نقش معلم در پرورش خلاقیت راه های ایجاد و پرورش خلاقیت در دانش آموزان، می پردازیم .
در بعد اول. ضمن بررسی نظرات مربیان و متخصصان تربیتی در رابطه با مفهوم خلاقیت و روند تفكر خلاق در جستجوی پاسخ به این سؤال هستیم كه آیا خلاقیت فرآیندی درونی است یا بیرونی؟ آیا مستلزم انضباط است یا خود انگیزی؟ در بعد دوم. در جستجوی خصوصیات بارز افراد خلاق هستیم و ضمن اشاره به نتایج تحقیقات مختلف به بررسی ویژگیهای شخصیتی و روانی افراد خلاق و تفاوت آن ها با افراد غیر خلاق می پردازیم . در بعد سوم. عوامل موثر در خلاقیت و تاثیر بر محتوای كتاب های درسی را ذكر كرده و عواملی كه مانع تفكر خلاق می شوند را نیز مورد بررسی قرار می دهیم. در بعد چهارم . با توجه به نقش معلم و خانواده در پرورش خلاقیت به این سوال پاسخ می دهیم كه آیا پرورش دهندگان خلاقیت باید خلاق باشند؟
معلمان باید از چه اصولی جهت افزایش مهارت خلاقیت استفاده كنند؟ نقش خانواده و شرایط محیطی در شكوفایی استعدادهای بالقوه دانش آموزان چیست؟
سرانجام ضمن اشاره به روش های متعددی كه علمای تعلیم و تربیت برای ایجاد و پرورش خلاقیت و نحوه شكوفایی استعدادهای خلاق پیشنهاد می كنند به نتایج نظرسنجی از گروهی از معلمان پرداخته و روش ها ارتقای خلاقیت و ارائه ی راهكارهای علمی از دیدگاه معلمان را مورد بررسی قرار می دهیم .
متون درسی و راهبردهای خلاقیت در راستای تولید علم
مقدمه :
خلاقیت یكی از عالی ترین و پیچیده ترین فعالیتهای ذهن آدمی است كه تعلیم و تربیت باید بدان توجه كند .
خلاقیت نه فقط به هوش و تفكر بلكه به سازمان شخصیت فرد نیز مربوط می شود. تربیت آزادانه كودك در وضعیتی كه والدین دارای علایق قوی گوناگونی باشند باعث بروز صفت خلاقیت در كودكان می‌شود. از این رو مساله تربیت كودكان و پرورش استعدادهای فطری آنان از مسایل بسیار مهمی است كه باید مورد توجه مربیان و والدین قرار گیرد و معلمان بایستی امكانات تجلی اندیشه خلاق را در مدارس فراهم آوردند و دانش آموزان به تدریج مفاهیم اساسی علوم مختلف را بیاموزند تا با مسایل زندگی، خلاقانه برخورد كنند و جهان اطراف خویش را در جهت مطلوب تغییر دهنده (1) تصاویر ذهنی كه ما به كودكان خود می دهیم، آینده آنها را شكل می بخشند. این تصاویر ذهنی بصورت پیشگویی هایی هستند كه به تحقق در می آیندو تصویر ذهنی شما میزان شاد بودن، مفید بودن و خلاق بودن كودكتان را شكل می بخشند، مطمئناً تصویر ذهنی شما برای هر یك از كودكانتان بیش از آنچه انجام می دهید و یا به آنها می گویید در رشد انگیزه خلاقیت و موفقیت آنها در آینده موثر خواهد بود.(2) یكی از سوالاتی كه در چهار دهه گذشته ذهن بسیاری از پژوهشگران و اندیشمندان تعلیم و تربیت را به خود مشغول كرده است این است كه آیا می توان خلاقیت را پرورش داد؟
نتایج تحقیق (بودو، تورنس و ...) نشان داده است خلاقیت كه در تمام فعالیتهای فردی و گروهی انسان مشاهده می گردد، با شدت و ضعف بالقوه و پرورش پذیر در همه انسانها وجود دارد و برای پرورش خلاقیت (سندرز و سندرز) باید به كودكان و نوجوانان امكان تفكر داد و آنان را از انجام دادن فعالیتهای قالبی و از پیش تعیین شده تا حد امكان بر حذر داشت .
با توجه به اینكه خلاقیت می تواند شكننده محدودیتها، بر اندازنده ناتوانیها، شكافنده ناشناخته ها و یابنده نا دانستنیها باشد این سوال مطرح می‌شود كه چه نوع تصاویری می تواند الهام بخش كودكان در انجام كارهای خلاق بوده و چگونه می توان نسلی متفكر و خلاق پرورش داد؟
پیشینه تحقیق :
بررسی پیشینه تحقیقات (مك كنین (3)، 1968، مانسفید (4) و باس، 1981،
كاتل (5) و بوچر 1968، نشان می دهد كه پیروان اصالت ذات، خلاقیت را یك توانایی و وصفت بالقوه تلقی می كردند، ولی حتی متفكران پیشرو (ترمن ( 6)، 1925، كالكس (7 ) ، 1926 ، گالتن (8)، 1869) نیز بر این باور بودند كه هر چند خلاقیت نیز مانند هوش، بعد ارثی دارد، باز هم عوامل محیطی می توانند بر این توانایی اثر بگذارند .
سندرز و سندرز (9)، در كتاب آموزش خلاقیت از طریق استعاره از طریق تاكید می كند كه برای پرورش خلاقیت باید كودكان و نوجوانان امكان تفكر داد و آنان را از انجام دادن فعالیتهای قالبی و از پیش تعیین شده تا حد امكان بر حذر داشت. در رابطه با پرورش خلاقیت، پژوهشهای (آلبیرخ (10)، 1978، محمدی (11)، 1370) نشان داده اند كه افراد خلاق به مراتب بیشتر از افراد غیر خلاق توانایی پرورش خلاقیت را در دیگران دارند .
بر این اساس در این مقاله به بررسی مفهوم خلاقیت و روند تفكر خلاق، ویژگیهای افراد خلاق، عوامل موثر در خلاقیت، نقش معلم در پرورش خلاقیت، راههای ایجاد و پرورش خلاقیت در دانش آموزان می پردازیم .
مفهوم خلاقیت و روند تفكر خلاق :
نگاهی به منابع معتبر مربوط به خلاقیت، نوآوری و تفكر خلاق نشان می دهد كه ریشه این اصطلاح در نوع و روش فكری انسان نهفته است. در حقیقت فرد خلاق كسی است كه از ذهنی جستجوگر و آفریننده برخوردار باشد .
درباره مفهوم خلاقیت تعاریف متعدد و گاه متضادی ارائه شده است ولی در مورد تعریف زیر یك اتفاق نظر كلی مشاهده شده است :
«خلاقیت توانایی فرد برای تولید ایده ها، نظریه ها، بینش ها یا اشیاء جدید و بدیع و بازسازی مجدد در علوم و سایر زمینه ها است كه توسط متخصصان، اصیل واز نظر علمی، زیبا شناسی، تكنولوژی، اجتماعی با ارزش تلقی گردد.»(ورنون 1989،ص 94 )
در قرآن نیز از آفرینندگی گاهی بر معنی تسخیر تعبیر شده است و« تسخر لكم ما فی السموات فی الارض جمیعاً» (سوره جائیه- آیه 13) یعنی خداوند بر پدیده‌های طبیعی آنچنان نیرویی بخشید كه انسان می‌تواند با قدرت تسلط و حاكمیتی كه دارد در آن تصرف نموده و هر گونه دگرگونی و سازندگی در آن بوجود آورد .
«فردریك فروبل»، یكی از مشهورترین مربیان و پرورشكاران خلاق متوجه مساله خلاقیت بوده و می‌پرسید كه آیا خلاقیت فرآیندی درونی است یا بیرونی؟ آیا مستلزم انضباط است یا خودانگیزی؟ او بر این عقیده بود كه خلاقیت یكی از مهمترین نیازهای انسان است .
امروزه‏، چهارچوب روانشناسی به ما اجازه می‌دهد كه بر این عقیده باشیم فرایند خلاقیت ذاتی نیست بلكه می‌تواند آموزش داده شود. ما از طریق آموزش می‌توانیم به كودكان یاد دهیم كه به راههای غیر معمولی فكر كنند و از طریق تفكر واگرا به بررسی مشكلات پرداخته و به راه حلهای مناسب دست یابند. مساله این است كه اجازه تفكر در این حیطه را به مربیان بدهیم كه جریان خلاقیت، جریانی از قبل ساخته شده نیست، بلكه روندی زاینده و قابل تغییر می‌باشد. (12 )
«هالپرن» خلاقیت را توانایی شكل دادن به تركیب تازه‌ای از نظرات یا ایده‌ها برای رسیدن به یك نیاز یا تحقق یك هدف می‌داند. از نظر «پركنیز» تفكر خلاق، تفكری است كه به نحوی تشكیل شده كه منجر به نتایج تازه و نو می‌شود .
به نظر «ویلیام جیمز»، همه ما توانایی و استعداد خلاقیت را داریم ولی متاسفانه در طول زندگی ودر مسیر آموزش یاد می‌گیریم كه غیر خلاق باشیم. به عبارتی در سطح كلی محیط یادگیری اعم از خانه، مدرسه و اجتماع ما را به تفكر همگرا عادت می‌دهند . (اسپرینت‌هال، 1977،ص 576) او معتقد است دوران كودكی سرآغاز شكل گیری روند تفكر خلاق محسوب می‌شود (همان منبع، ص 517 )
در دایره المعارف روانشناسی، «آیسنك، آرنولد، مای‌لی»، خلاقیت به منزله ظرفیت دیدن روابط جدید پدید آوردن، اندیشه های غیر معمول و فاصله گرفتن از الگوهای سنتی تفكر، قلمداد گردیده. در اثر «دورن » (Doron,R) و «پارو » (,Parot,F1991) خلاقیت استعداد پیچیده‌ای است متمایز از هوش و كنش وری شناختی و محتملاً تابع سیلان افكار، استدلال استقرایی، پاره‌ای از صفات ادراكی وشخصیت و نیز هوش واگرا، در حدی كه این هوش گوناگونی را حلها و فرآورده‌ها را مساعد می‌سازد. (13 )
در فرهنگ روانشناسی «پیرون » pieron ، خلاقیت چنین تعریف شده است :
خلاقیت عبارت از كنش اختراعی تخیل سازنده می‌باشد كه طبق نظریات «گتزل» و «جاكسون» چیزی سوای هوش معمولی برخی از محققان (ویلسون، 1956،كراچفیلد،1962) خلاقیت را نقطه مقابل «همنوایی» می‌دانند و به نظر آنها خلاقیت یعنی عقاید اصیل، نظریات متفاوت و نحوه متفاوت نگریستن به مسایل .
اكثر روانشناسان، آفرینندگی و حل مساله را فرایندهای مشابهی دانسته‌اند (مایر، 1930 ،تورنس،1960،دی چكو،كرافورد،1974،گانیه،1977،گیج وبرلاینر،1984). گانیه بالاترین سطح یادگیری را حل مساله می‌داند و معتقد است كه آفرینندگی نوع ویژه‌ای از حل مساله است .
«مك كینون» نیز خلاقیت را عبارت از حل مساله همرا با ماهیتی بدیع و نو می‌داند . (مامفورد و گوستافون ).
«آزوبل» (1963،ص 110-99) خلاقیت را استعداد بی همتا در یك زمینه بخصوص می‌داند و از نظر «گیلفورد» هوش و خلاقیت دو عامل فكری جداگانه تلقی شده و هوش را تفكر همگرا و خلاقیت را تفكر واگرا می‌داند. از نظر او وجه تمایز تفكر آفریننده، تفكر واگرا است كه از طریق انعطاف پذیری،اصالت و روانی می‌توان باز شناخت (سیف: روانشناسی یادگیری و تدریس ).
نظریه پردازان روان شناختی نیز عقیده دارند كه خلاقیت از حالت برانگیختگی درونی ناشی می‌شود. (كراچفیلد،1962) «دچار مس» (1968) معتقد است رفتارهایی كه از داخل بر انگیخته می‌شوند ناشی از نوعی اشتیاق برای تجربه یك امر می‌باشند: (14 )
بررسی تعاریف فوق نشان می‌دهد كه عده‌ای از آن به برانگیختگی درونی، بعضی به توانایی فرد برای تولید ایده‌های نو، برخی به توانایی حل مساله و نوعی تفكر واگرا، و نیز به نتیجه و محصول خلاقیت پرداخته‌اند .
بنابراین نتیجه می‌گیریم خلاقیت عبارتست از: توانایی مشاهده اشیاء به روشهای جدید، یادگیری از طریق تجربیات گذشته و ارتباط آن به موقعیتهای جدید، تفكر در راستای برداشتن موانع و خطوط نا متعارف، استفاده از دیدگاههای غیر سنتی برای حل مسایل، خلق و ابداع چیزی تازه و ابتكاری، طی كردن مراحلی فراتر از اطلاعات داده شده. (15 )
بدین ترتیب فرایند آموزش و یادگیری می‌تواند تفكر خلاق را پرورش دهد و افرادی كاوشكر، آفریننده، مشكل گشا، نوآور، مولد و عامل تغییر را تربیت كند .
ویژگیهای شخصیتی افراد خلاق :
پال تورنس (1998) در پاسخ به این پرسش كه ویژگیهای شخصیتی چه نقشی در خلاقیت ایفا می‌كند، گفته است شخصیت هم می‌تواند خلاقیت را آسان ‌سازد و هم مانع آن شود . ویژگیهایی از قبیل آمادگی برای خطر كردن، كنجكاوی و جستجوگری، استقلال اندیشه، پشتكار و پایداری، شهامت، استقلال رای، خودآغازگری، ابتكار، پرسشگری درباره موقعیتهای معماگونه، و در گیر شدن با امور دشوار از جمله ویژگیهای آسان ساز خلاقیت محسوب می‌شوند. او می‌گوید، هر عملی كه ما برای تشویق این گونه رفتارها انجام می‌دهیم شخص را در جهت خلاقیت بیشتر سوق می‌دهد. (سیف،1379 ).
از نظر گیلفورد (1998) ویژگیهایی از بروز خلاقیت جلوگیری می‌كنند، عبارتند از سلطه گری،منفی بافی، مقاومت ترس، عیب جویی، انتقاد از دیگران، سازشكاری، تسلیم در برابر قدرت و كمرویی. (سیف،1379،ص 599 ).
مطالعاتی كه «بارون» (1969) در زمینه شخصیت افراد خلاق انجام داده است نیز نشان می‌دهد كه آنها در مقایسه با افراد عادی خوش بین‌تر ودارای انرژی روانی و جسمی استثنایی‌اند. زندگی آنها پیچیده‌تر است و به دنبال تنش‌اند یا از طریق آزاد شدن آن احساس لذت می‌كنند. افراد خلاق، كمتر ضعیف‌النفس بوده و از مسایل و امور آگاهند . (مزلو) آنان به مسایل بنیانی علاقه‌مندند و تمایل زیادی به خطر كردن دارند .
«نیكسون» (1962)،تورنس(1966) و لی‌كاك (1979)،ضمن تحقیقاتی ویژگیهای دانش‌آموزان خلاق را چنین عنوان كرده‌اند:
1- دارای هوش كلامی و فضایی بسیار برجسته
2- دارای هوش بالاتر از سطح متوسط
3- دارای ظرفیتهای حافظه‌ای فوق‌العاده در ثبت و نگهداری وقایع مختلف
4- آمادگی جهت تجربه امور و فعالیتهای مختلف
5- استقلال فكری (استاین، 1974 ،ص 548)
6- دارا بودن رفتار مطلوب اجتماعی
7- بیان صریح و روشن (بارون، 1968 )
8- طرز فكر انتقادی، فعال و كنجكاو بودن (استرنبرگ تیلر،جان دیویی،1985)
9 - برخورداری از نوع تفكر واگرا (گیلفورد)
10- علاقه‌مند بودن به مسایل فلسفی و مذهبی
11- مقاوم، باجرئت، انتقاد پذیر و خستگی ناپذیر بودن
12- خود جوش، صادق و ساده بودن. (افروز،1365، ص 21 .)
تورنس (1989) پس از 22 سال مطالعه مستمر پیرامون ویژگیهای گروهی از كودكان، نوجوانان و جوانان (یعنی از 1985 تا 1980) به این نتیجه می‌رسد كه خمیر مایه شخصیت افراد خلاق، استقلال اندیشه و شیفتیگی فراوان آنها در برابر مساله یا فعالیت مورد علاقه‌شان است. فرد خلاق كسی است كه فكری نو ومتفاوت ارائه دهد. بالطبع احساس گریز از كانال بندیهای مشخص ذهنی، همنوا نبودن با دیگران و استقلال طلبی و آزاد اندیشی می‌تواند پایه‌های تراوش تفكر خلاق و خلق آثار نو را فراهم آورد. بقول «تورنس » خلاقیت شكافتن بن‌بست‌ها و دست دادن با فرداست.16
«هیز» (1988)، متذكر می‌شود كه افراد بسیار خلاق، اغلب بطور كامل در كار خود غرق می‌شوند. زندگینامه افراد بسیار خلاق این نكته را مورد تأكید قرار می‌دهد كه آنها برای عرضه كارهای مهم، انگیزه‌های عالی دارند و بسیار سخت كوشند .
بدین ترتیب مجموع یافته‌های تحقیقی روانشناسان در مورد انسانهای خلاق را می‌توان در 5 دسته زیر خلاصه كرد :
1- آفرینش گری و هوش
2- آگاهی و حساسیت
3- انعطاف پذیری و ابتكار
4- شك گرایی و پایداری
5- بازیگوشی فكری و شوخ طبعی
6- ناهمنوایی و اعتماد بنفس .
پژوهشهای مقدماتی «پال تورنس»، نشان می‌دهد كه دانش آموزان خلاق معمولاً با همگنان خود كمتر سازش می‌كنند، به ایده‌های خود بیشتر علاقه دارند و برای مقبول افتادن و پذیرفته شدن تلاش نمی‌كنند. آنها به علایق شدید همكلاسی‌های خود نسبت به كارهای غیر درسی و غیر ضروری با شك و تردید می‌نگرند و هم جوش نمی‌شوند. و امور جاری را متفاوت از دیگران می‌بینند. به دنبال تكالیف مشكل می‌روند و غالباً جوانب مختلف هر موضوعی را به هم ربط می‌دهند و تركیب می‌كنند .
عوامل موثر در خلاقیت و تاثیر آن بر محتوای كتب درسی :
كارل راجرز (carl Rogers) ، چگونگی عوامل موثر در خلاقیت را به طریق تحلیلی بیان كرده است و در این زمینه می‌گوید: واضح است كه خلاقیت را نمی‌توان با فشار بوجود آورد بلكه باید به آن اجازه داده شود تا ظهور كند. او معتقد است كه با فراهم كردن امنیت روانی و آزادی، احتمال ظهور خلاقیت سازنده را می‌توان افزایش داد. (17 )
«تورنس» شواهدی بدست آورد كه نشان می‌داد اوج خلاقیت در كلاس دوم ابتدائی است ولی به دلیل اقرار در مطابقت با دیگران معمولاً‌از بین می‌رود. منحنی خلاقیت بسیاری از كودكان در حدود ده سالگی افت می‌یابد و آنان هرگز خلاقیت دوره اولیه كودكی را باز نخواهند یافت. با توجه به اینكه آنان در این سن در مدرسه هستند نباید تاثیر خانواده، مدرسه، محتوای درسی، روش تدریس و شخصیت معلم را در افت خلاقیت كودكان ندیده گرفت. محتوای درسی یكی از عواملی است كه می‌تواند در مدرسه، زمینه پرورش خلاقیت را فراهم كند .
علاوه بر موضوعی كه «كارل راجرز» مطرح كرده است عوامل دیگری نیز در خلاقیت موثر هستند كه اگر بطور صحیح بكار گرفته شوند در شكوفایی خلاقیت افراد موثر خواهند بود . در این مقاله این عوامل و تاثیری را كه بر محتوای كتابهای درسی دارند مورد بررسی قرار می‌دهیم:
1- نقش اطلاعات در خلاقیت
2- انگیزش و خلاقیت
3- خلاقیت و میزان خود پذیری
4- تخیل و خلاقیت
5- خانواده و خلاقیت .
1- نقش اطلاعات در خلاقیت :
اطلاعات یكی از عوامل اساسی خلاقیت وماده خام آن است و به گفته «ویلیام»، خلاقیت مهارتی است كه اطلاعت پراكنده را به هم پیوند می‌دهد. نتایج تحقیقات «هیز» (1988) و «ویش بو» (1988) در رابطه با زندگی 76 آهنگساز و 66 شاعر مشهور نشان داده است كه هیچكدام از ایشان زودتر از پنج سال از شروع دوران شاعری و آهنگسازی خویش، شعر یا آهنگ قابل توجهی نساخته‌اند، این امر نشانه آنست كه بدون برخورداری از میزان مطلوبی از دانش نمی‌توان شاعر، نویسنده، موسیقی‌دان و یا فیزیكدان خلاق شد. (1



برچسب هاخلاقیت, نواوری, دانش اموزان
نسخه چاپیارسال به دوستان

نظر شما:



مطالب پیشنهادی
خلاقیت یعنی توانایی تولید ایده‌ها خلاقیت یعنی توانایی تولید ایده‌ها
خلاقیت یعنی توانایی تولید ایده‌ها و راه‌حلهای متعدد، جدید و مناسب برای حل مسائل و مشکلات
استفاده از انواع تکنیک‌های توسعه خلاقیت گروهی استفاده از انواع تکنیک‌های توسعه خلاقیت گروهی
سازمان‌ها می‌توانند از انواع تکنیک‌های توسعه خلاقیت گروهی به شکل جدی استفاده کنند.
کارآمدی نظام از منظر امام خمینی (ره) کارآمدی نظام از منظر امام خمینی (ره)
کارآمدی یکی از مفاهیم مهم و بنیادین در علوم سیاسی است
خلاقیت و تولید علم خلاقیت و تولید علم
خلاقیت عبارت از توانای تلفیق ایده ها به شیوه های منحصر به فرد برای برقراری ارتباط غیر معمول بین ایده های مختلف است.
تفاوت خلاقیت و نوآوری را بشناسیم تا عملکرد بهتری داشته باشیم تفاوت خلاقیت و نوآوری را بشناسیم تا عملکرد بهتری داشته باشیم
دو اصطلاح نوآوری و خلاقیت باید به طور جدا مدنظر قرار گیرند
فرآیند خلاقیت و نوآوری فرآیند خلاقیت و نوآوری
مراحل خلاقیت ممکن است به فعالیت قوه درک و خرد انسان، یا مراحل مجزا ولی به هم پیوسته تعریف شود
نگاهی به اهمیت و تاریخچه ی خلاقیت نگاهی به اهمیت و تاریخچه ی خلاقیت
به اعتقاد ارسطو ، نبوغ همراه با دیوانگی است و بدون آن معنایی ندارد او دیوانگی را یک روح نازله از سوی خدا می دانست
روش های ترغیب و پرورش خلاقیت روش های ترغیب و پرورش خلاقیت
روحیه پرسش از خود در دانش آموزان ایجاد کنیم، به گونه ای که به هر پدیده ای که می بینید، با دقت بنگرد و به طور مستمر از خود بپرسد،
خلاقیت و راه‌های پرورش آن در دانش‌آموزان(2) خلاقیت و راه‌های پرورش آن در دانش‌آموزان(2)
هوش افراد بسیار خلاق دریافتند، آنان از مردم عادی باهوش‌ترند ولی از همكاران غیر خلاق خویش درخشان‌تر نبودند
خلاقیت و راه‌های پرورش آن در دانش‌آموزان(1) خلاقیت و راه‌های پرورش آن در دانش‌آموزان(1)
خلاقیت یكی از عالی ترین و پیچیده ترین فعالیت های ذهن آدمی است كه تعلیم و تربیت باید به آن توجه كند .

• حج
آموزش
احکام
آشنایی با اماکن
• عترت
اهل بیت علیهم السلام
خاندان معصومین
زیارتنامه ها
احادیث و روایات
غدیر
• تاریخ
تاریخ اسلام
تاریخ ایران
انقلاب اسلامی
دفاع مقدس
بیداری اسلامی
• سبک زندگی
حجاب و عفاف
خانه و خانواده
خلاقیت و نوآوری
زندگی شهری
کودک و نوجوان
طب طبیعی
• چند رسانه ای
آوا و نما
عکس
نرم افزار
• هنر دینی
شعر آیینی
حکایات و لطایف
دلنوشته ها
داستانک
 • حج در معارف و کلام
وحی
معصومین ( علیهم السلام )
بزرگان
• اخلاق
اخلاق عملی
اخلاق نظری
• کتابخانه
حج
عترت ( علیهم السلام )
معارف
• سایر
دین شناسی
شخصیت شناسی
پیوندها
کلیه حقوق متعلق مادی و معنوی متعلق به امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما می باشد
امور حج و زیارت صدا و سیما