شبکه تلویزیونی اینترنتی لبیک |خانه|--|درباره ما|--|ارتباط با ما|


چهار شنبه 22 آذر 1396  


  نسخه چاپی


اصلاحات فرهنگی امام علی ( علیه السلام)



سیاست دوم امام علی علیه السلام جایگزینی ارزش های نوین عقلانی و درستی بود که از دین اسلام نشأت می گرفت
 

اصلاحات فرهنگی امام علی ( علیه السلام)

و-2 : اصلاح روحیه و اخلاق مردم و بیان معارف الهی ( اصلاحات فرهنگی )
یکی از عواملی که باعث گسترش سریع اسلام گردید مسئله دعوت و عنصر تبلیغ بود . 1 پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله در تمام دوران رسالت خویش با همه تضییعات و مشکلاتی که مخالفین برای حضرتش ایجاد می کردند کار تبلیغ و بیان معارف الهی را در راس برنامه های خودشان قرار داده بودند . در ایام حج و ماه های حرام که از سخت گیری قریش در مکه کاسته می شد . در میان قبایل می گشت و تبلیغ می کرد . 2 همچنین آن حضرت برای تبلیغ یکبار به طائف سفر کردند 3 و نیز پیش از آمدن خودشان به مدینه مصعب بن عمیر را برای تبلیغ به مدینه فرستادند . 4 پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مدت 13 ساله مکه ، علی رغم فشارها و مخالفتهای قریش هسته اصلی اسلام را بوجود آوردند شاگردانی را تربیت کردند که با روح اسلام آشنا بودند و در نتیجه پس از ورود به مدینه هر کدام از آنها یک مبلغ واقعی برای اسلام بودند ، وقتی که رسول گرامی اسلام آنان را به اطراف و اکناف برای تبلیغ می فرستادند ، خوب از عهده کار بر می آمدند . در دوره خلفاء با کمال تأسف بیشتر توجهات به سوی فتوحات معطوف شد . غافل از این که به موازات باز کردن دروازه ها اسلام به روی افراد دیگر و رو آوردن آنها به اسلام – به هر حال جاذبه توحید اسلام و عدل و مساوات اسلام ، عرب و عجم را جذب می کرد و می بایست فرهنگ و تربیت اسلامی هم تعلیم داده شود و افراد دقیقاً با روح اسلام آشنا شوند . 5 در عصر خلفاء موضوع تبلیغ اسلام و بیان معارف صحیح که از عناصر اصلی سازنده فرهنگ و اخلاق در جامعه است ، مورد تغافل و بی مهری قرار گرفت ، و به بهانه حفظ قرآن و با اعلام این که « حسبنا کتابُ الله » تفسیر قرآن و بیان احادیث رسول الله صلی الله علیه و آله و کتابت حدیث را ممنوع ساختند . از مهاجرت اصحاب رسول الله صلی الله علیه و آله و تربیت شدگان مکتب توحید و تماس آنها با ملت های تازه مسلمان به بهانه های مختلف جلوگیری کردند 6 و فرماندهی فتوحات و لشکرها را به کسانی سپردند که نه تنها از تربیت شدگان مکتب رسول الله نبودند بلکه آشنایی با دین هم نداشتند و اکثر آنها افراد ضعیف الایمانی بودند که از روی ناچاری اسلام را پذیرفته بودند و در پی منافع شخصی و غنیمت به جنگ می رفتند و اساساً نه تنها دغدغ? گسترش اسلام را نداشتند بلکه در کمین بودند که در فرصت مناسب چهره دین را وارونه جلوه دهند و آن را از درون تهی کنند . این در حالی بود که در این دوره فرماندهان فتوحات بعد از فتح یک منطقه یا شهر به عنوان نماینده اسلام و خلیفه پیامبر در آن شهر عهده دار مسئولیت های دینی و حکومتی بودند7 و مردم چهره اسلام را در وجود او جست و جو می کردند . و او را اسلام مجسم می ساختند ! بدین ترتیب در اثر غفلت زمامداران از عنصر تبلیغ و تسامح در گزینش فرماندهان و کارگزاران و عدم توجه به آموزش مبانی اسلام و تعمیق فرهنگ دینی مردم ، جامعه اسلامی به شدت دچار فقر فرهنگی و خلاء معنوی گردید ، ضعف فزاینده بینش مذهبی و تعصبات قبیله ای و اختلافات جاهلی دوباره به میان امت بازگشت در حالی که رنگ و لعاب دینی به خود گرفته بود و خلاصه همه ارزش های زمان رسول الله صلی الله علیه و آله تحت الشعاع دنیا قرار گرفت ، قشری گری، تحجرگرایی و کج فهمی از مشخصات بارز جامعه ای بود که علی علیه السلام در آن به خلافت رسید . حضرت امیر علیه السلام که از وضعیت نابسامان فرهنگی و تربیتی جامعه آگاهی داشتند و به خوبی می دانستند که دلیل آن سنت های غلط جامعه و تعصبات کور جاهلیت است ، برای اصلاح زیر بنای فرهنگی جامعه دو سیاست را در پیش گرفتند :
الف : سیاست اول امام علیه السلام که گاهی با عکس العمل تند مخالفان روبرو می شد مبارزه با قبیله گرایی و سنت های غلط و تعصبات قبیله ای و فرو ریختن ارزش های بود که مردم با پایبندی و تقویت آنها موجب قدرتمند شدن رؤسای قبایل و فرصت طلبان می شدند . 7 امام علیه السلام در بعضی از خطبه ها ضمن سرزنش و توبیخ مردم ، به خاطر پیروی از سنت قبیله ای سعی در بیدار کردن آنها و بی ارزش نمودن این سنت های غلط داشتند . در یکی از این خطبه ها حضرت ابزار دست دیگران قرار گرفتن را نشانه سفاهت و نادانی دانسته و می فرماید : « خَفَّت عُقولُکُم و سَفِهَت حُلومُکم فَأنتُم غرضٌ لِنابلٍ و أکلةٌ فریسةٌ لِصائلٍ » 8 « خردهایتان اندک است و سفاهت در شما نمایان ، نشانه تیر بلائید و طعمه لقمه و پایان و شکار حمله کنندگان . » بنابراین جوامعی که از خرد و دانایی بی بهره اند ابزار و دست نشانده دیگران شده و هر چه عقل گرایی و علم رشد یابد مردم کمتر مورد سوء استفاده فرصت طلبان قرار می گیرند . امام علیه السلام در جای دیگر افتخار قومی و قبیله ای و نسبی را به باد انتقاد گرفته و می فرماید : « ایُّها الناسُ ، شُقُّوا أمواجَ الفِتنِ بِسُفُنِ النجاةِ و عَرّجوا عَن طَریق المُنافرةِ وَ ضَعُوا تِیجَانَ المُفَاخَرَةِ أفلَحَ مَن نَهَضَ بِجَناحٍ أو استَسلَمَ فَأراحَ » 9 « ای مردم ، امواج فتنه ها را با کشتی نجات 10 در هم بشکنید و از راه اختلاف و پراکندگی بپرهیزید و تاج فخر و برتری جویی را بر زمین نهید ، رستگار شد ، آن کس که با یاران بپا خواست ، یا کناره گیری نمود و مردم را آسوده گذاشت ... » 11
ب : سیاست دوم امام علی علیه السلام جایگزینی ارزش های نوین عقلانی و درستی بود که از دین اسلام نشأت می گرفت ، حضرت امیر علیه السلام سعی می کردند از راه های مختلف سطح فرهنگ و آگاهی مردم را بالا برده و معیارها و ارزش های عقلایی اسلام را وارد جوهره فکری مردم سازد . امام علی علیه السلام در پی ساختن جامعه ای برآمد که شالوده آن را شناخت . معرفت آگاهی ، عقل و علم تشکیل می داد . 12 و به این منظور به نشر عقاید و احکام اسلامی پرداخت . حضرت امیر علیه السلام محیط مدینه را که پایتخت خلفاء مرکز حکومت قریش بود برای انجام اصلاحات اساسی نامناسب می دانستند ؛ لذا بعد از جنگ جمل از بصره به کوفه رفت و آن شهر را مرکز خلافت اسلامی قرار داد . چون در کوفه بیشتر اعراب از قبایل غیر قریشی بودند و بقیه ایرانی هایی بودند که تازه مسلمان شده بودند و آمادگی پذیرش اسلام راستین را بیشتر داشتند .13 اگر چه دوران زمامداری آن حضرت در کوفه چند سالی بیشتر دوام نیاورد ، ولی در همین مدت کوتاه آن حضرت محیط کوفه را به یک دانشگاه بزرگ تبدیل کرد و همه علوم اسلامی و ادبی را پایه گذاری کرد . فقه تفسیر و قضاوت را بنیاد نهاد . 14 آن حضرت در دوران خلافت خود برای گسترش فرهنگ اسلامی از سه راه اقدام نمودند .
1- تبلیغ دین مبین اسلام به وسیله بیانات و خطبه ها
2- تربیت شاگردان شایسته
3- آزادی دادن به صحابه در نقل حدیث پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله
و-2-1 : تبلیغ دین مبین اسلام در بیانات و خطبه ها
حضرت امیرمؤمنان علی علیه السلام در زمان حکومت خود در کوفه ، اسلامی را که ازپیامبر صلی الله علیه و آله بدون واسطه دریافت نموده بود در میان مردم تبلیغ کرد و احکام قرآن و سنت رسول الله را به جامعه اسلامی باز گرداند . در این قسمت خدمات حضرت به قرآن کریم و سنت پیامبر را به طور خلاصه بررسی خواهیم نمود .
الف : خدمات حضرت امیر علیه السلام به قرآن کریم
حضرت امیر علیه السلام از کودکی در دامان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تربیت شده و اکثر اوقات همراه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود و معارف دین را مستقیماً از آن حضرت فرا می گرفت ، در اولین باری که قرآن به صورت وحی به وجود مبارک پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل شد حضرت امیر علیه السلام حضور داشت و صدای فرشته و ناله شیطان را شنید . 15 حضرت امیر علیه السلام در خطبه قاصعه بعد از آن که به مصاحبت طولانی با پیامنبر صلی الله علیه و آله از کودکی اشاره می کند می فرماید : « أرَی نورَ الوَحیِ و الرّسالةِ و أشُمُّ رِیحَ النُبُوَّةِ و لقَد سَمِعتُ رَنَّةَ ( رَنَةََ ) الشَّیطانِ حینَ نزَلَ الوَحیُ علَیه صلی الله علیه و آله و سلّم فقُلتُ یا رسولَ اللهِ ما هذِه ألرَّنَّةُ ؟ فقال « هذا الشَّیطانُ قد أیسَ من عبادتِه. إنّکَ تَسمَعُ ما أسمعُ و تَرَی ما أرَی إلّا أنَّکَ لستَ بنبیِّ و لکنّکَ لَوزیرٌ و انَّکَ لَعلَی خیرٍ» 16 « نور وحی و رسالت را می دیدم و بوی خوش نبوت را استشمام می کردم و هنگامی که وحی بر آن حضرت نازل شد ، ناله شیطان را شنیدم و از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدم این ناله چیست ؟ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود شیطان است . از این که مردم پیروی اش کنند نا امید شده همانا آنچه می شنوم می شنوی و آنچه می بینم تو می بینی جز آن که پیامبر نیستی لکن وزیر هستی و به راه خیر و هدایتی .» حضرت امیر علیه السلام خصوصاً شرح و بیان وتفسیر و شأن نزول آیات قرآن را از پیامبر به طور کامل فرا گرفته و آنها را می نوشت خود آن حضرت در این باره می فرماید: « قسم به خدا آیه ای نازل نشد مگر آنکه دانستم درباره چه و کجا نازل شده است همانا پروردگارم قلبی فراگیر معانی به من عنایت فرموده است . » 17 استفاده علمی و معنوی حضرت امیر علیه السلام از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تا آخرین لحظات زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله ادامه داشت ، به گونه ای که هنگام وفات ، سر مقدس پیامبر صلی الله علیه و آله بر زانو و سینه حضرت امیر علیه السلام بود و در آخرین لحظات عمر مدتی با او نجوا نمود و آخرین تعالیم الهی را به آن حضرت منتقل ساخت و به این ترتیب حضرت امیر علیه السلام آن چه از قرآن بر پیامبر نازل شده بود همراه با تفسیر و بیانش از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آموخته و نوشته بودند و چون پیامبر صلی الله علیه و آله در هنگام وفات به آن حضرت دستور دادند : « پس از من از خانه بیرون نرو تا قرآن را یکجا جمع کنی» . حضرت امیر علیه السلام پس از دفن رسول الله صلی الله علیه و آله قرآنی را که در منزل پیامبر صلی الله علیه و آله بر روی پوست ها و استخوان ها و امثال آن نوشته شده بود به همان ترتیبی که رسول خدا صلی الله علیه و آله در ترتیب سوره ها دستور داده بودند . همراه تفسیر و شأن نزول آیات جمع آوری و منظم کردند . سپس آن را به حکومت وقت عرضه داشت ، اما این قرآن به خاطر تفسیر و شأن نزول هایی که با قریش و نزدیکان حکومت برخورد داشت مورد پذیرش قرار نگرفت ، لذا حضرتش آن مصحف را به خانه برد و پیش خود نگه داشت . این مصحف بعد از ایشان در اختیار ائمه علیهم السلام قرار می گرفت و آنها از شرح و تفسیری که در آن بود برای مردم روایت می نمودند ، اکنون این مصحف شریف در دست حضرت حجت ( عجل الله تعالی فرجه) است که پس از ظهور آن را آشکار ساخته دستور می فرماید ، تا از روی آن تدریس کنند . حضرت امیر علیه السلام در دوران حکومت خود تفسیر قرآن را که از پیامبر صلی الله علیه و آله فرا گرفته بود در ضمن خطبه هایش برای مردم بیان کرد و تابعین از اهل کوفه این تفاسیر را از آن حضرت شنیده و بعد برای دیگران روایت نمودند . بیشتر تفسیرهای شیعه و سنی که مشتمل بر بیانات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است از این طریق نشأت گرفته است . اگر خلافت حضرت امیر علیه السلام و هجرت ایشان از مدینه به کوفه و بیانات آن حضرت نبود . هیچ تفسیری وجود نداشت بنابراین حضرت امیر علیه السلام تفسیر قرآن را که در زمان خلفای قبل ممنوع شده بود به جامعه باز گرداند لذا تعبیر حملة کتاب الله 18 که در زیارت جامعه کبیره در شأن ائمه علیهم السلام وارد شده در حق حضرت امیر علیه السلام به نحو کامل صادق است . 19 این یک نمونه بود از چگونگی نشر تفسیر قرآن توسط حضرت امیر در بین اهل کوفه که در نتیجه سبب شد تا بعضی از صحابه روایاتی که در تفسیر قرآن از پیامبر شنیده بودند در جامعه بیان کنند . همچنین حضرت امیر علیه السلام در روزگار زمامداری خودشان دو خدمت ارزنده دیگر به قرآن کریم نموده است که عبارت است از حفظ قرآن کریم از تحریف و تعلیم علم نحو برای فهم معنای قرآن کریم . 20
ب : خدمات حضرت امیر علیه السلام به سنت رسول الله صلی الله علیه و آله
چنان که گفته شد حضرت امیر علیه السلام از کودکی در دامان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تربیت شده و اکثر اوقات همراه آن حضرت بودند و با اخلاق ورفتار آن حضرت ساخته شدند . علی علیه السلام در این باره می فرماید : « و لَقد کنتُ أتَّبعُه اتِّباعَ الفَصیلِ أَثَرَ أمِّه یَرفَعُ لِی فی کلِّ یَومٍ من أخلاقِه عَلَماً و یَأمُرُنِی بالإقتداء به . و لَقد کانَ یُجاوِرُ فی کلِّ سنةٍ بِحراءَ ( حرَّاء) فأراهُ و لا یَراهُ غَیرِی. » 21 « و من همواره با پیامبر بودم چونان فرزند که همواره با مادر است . 22 پیامبر صلی الله علیه و آله هر روز نشانه تازه ای از اخلاق نیکو را برایم آشکار می فرمود و به من فرمان می داد که به او اقتداء نمایم پیامبر صلی الله علیه و آله چند ماه از سال را در غار حرا می گذراند تنها من او را مشاهده می کردم و جز من کسی او را نمی دید . » پس از بعثت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز امام علی علیه السلام اولین مردی بود که به پیامبر صلی الله علیه و آله ایمان آورد و تا پایان زندگی همراه و یاور آن حضرت بود . امیرمؤمنان علی علیه السلام علاوه بر خدمت به قرآن و نشر تفسیر آن احکام الهی را به املای پیامبر صلی الله علیه و آله در طوماری به نام جامعه نوشته بود و پیامبر صلی الله علیه و آله آن چه را از طریق وحی دریافت کرده بود به حضرت امیر علیه السلام آموخته بود . امام علی علیه السلام پس از حکومت علاوه بر آن که سنت پیامبر صلی الله علیه و آله را در عمل اجرا نمودند ، آن را ضمن خطبه هایش برای مردم بیان کرد . مردم این خطبه ها را که بیانگر سنت پیامبر صلی الله علیه و آله یعنی روشنگر عقاید ، احکام و اخلاق واقعی اسلام بود ، حفظ می کردند که بعدها توسط دانشمندان مقداری از آنها جمع آوری و تألیف شد . مسعودی در مروج الذهب می نویسد : « و آن چه مردم از سخنان حضرت امیر علیه السلام در حفظ داشتند ، چهارصد و هشتاد و چند خطبه است . » 23 پس آن چه سید رضی رحمة الله علیه در نهج البلاغه جمع آوری نموده خطبه های انتخاب شده آن حضرت بوده از بعد بلاغت ، و نثر ادبی و شیوایی سخن و هر چند بعضی از دانشمندان مقداری از آنچه را سید در نهج البلاغه نیاورده جمع آوری کرده اند ، در عین حال بسیاری از خطبه ها و فرمایشات آن حضرت از دست رفته است . 24 چنان چه کتاب ارزشمند نهج البلاغه را بررسی کنیم ، خواهیم دید ، معارف اسلام از توحید و صفات خداوند ، و نبوت و امامت و معاد و آداب اسلامی در این گنجینه یافت می شود . اگر حضرت امیر علیه السلام به حکومت نمی رسید و این خطبه ها را ایراد نمی فرمود ، عقاید ما مانند بعضی از پیروان مکتب خلفاء بود ، که برای خدا جسم قائلند . چون تنها روایات کعب الاحبارها و تمیم داری ها که از عقاید تحریف شده تورات و انجیل گرفته شده بود در جامعه اسلامی باقی می ماند ، بنابراین حضرت امیر علیه السلام در عصر خلافت خود عقاید صحیح و توحید قرآنی را به جامعه برگرداند . 25
و-2-2 : تربیت شاگردان شایسته :
حضرت امیر علیه السلام شاگردانی را پرورش داد و معارف اسلامی را به آنها آموخت از جمله ابن عباس ، کمیل بن زیاد ، مالک اشتر ، میثم تمار ، ابوالاسود دئلی ، رشید هجری ، حجر بن عدی و ... بعضی از این شاگردان به طور خصوصی از محضر امام استفاده می کردند ، مانند کمیل بن زیاد . 26
کمیل بن زیاد می گوید : « امیرمؤمنان علی علیه السلام دست مرا گرفت و از شهر بیرون شدیم ، چون به صحرا رسیدیم نفس عمیقی از ته دل کشیدند . و فرمودند : « ای کمیل ! این قلب ها بسان ظرف هایی هستند که بهترین آنها دلی است که دریافته ها را خوب نگه دارد از این گوش نشنود و از گوش دیگر بیرون کند و ظرفیت آن بالا باشد ؛ بنابراین آن چه را که به تو می گویم خوب حفظ کن ... آن گاه حضرت امیر علیه السلام اشاره به سینه مبارک نمودند و فرمودند : « در این جا علم و دانش سرشار و فراوانی هست . کاش کسانی را داشتم که این علوم را به آنها منتقل می کردم و آنها حاملان این علم بودند ... » 27 حضرت امیر علیه السلام فرمود « سَلُونیِ قبلَ أن تَفقِدونِِی» 28 و همچنین فرموده است که من به راه های آسمان بیش از راه های زمین آشنایم . یکی از مظلومیت های آن حضرت علیه السلام این است که در زمانی می زیست که قدر او را نمی شناختند و زمان هنوز به بلوغ علی شناسی نرسیده بود. امام علی علیه السلام احساس می کند که ظرفیت علم آموزی مردم کم است و وقتی که با کمیل برخورد می کند که اندک ظرفیتی دارد به وجد می آید تا بخشی از این دانش ها رابه کمیل منتقل کند، برای یک انسان آگاه و فرهیخته و فرزانه ، دسترسی به کسی که بتواند میراث علمی خود را به او انتقال بدهد بزرگ ترین لذت است . چون می داند که این دانش ها با خودش به زیر خاک نمی رود . بعضی از شاگردان مکتب امیرمؤمنان علی علیه السلام که از طرف ایشان به ولایتی منصوب می شوند آموخته های خود را در میان مردم منتشر می کردند . 29 ثقفی کوفی می نویسد : « امام علی علیه السلام یکی از شاگردان پر مایه خود به نام عبدالله بن عباس را فرماندار بصره نمود که در سوی دیگر قلمرو ساسانی بنیاد شده بود و او هم در آن جا تعلیمات عالیه اسلام که از علی دریافته بود منتشر کرد ... » 30 و بدین گونه معارف اسلامی و سنت رسول الله که از وجود مبارک حضرت امیر سرچشمه می گرفت در سراسر کشور اسلامی منتشر شد .
و-2-3 : تشویق صحابه به نقل احادیث
بیش از 1500 نفر از صحابه به همراه حضرت امیر علیه السلام در جنگ جمل شرکت کرده بودند پس از پایان جنگ ، حضرت آنها را به همراه خود به کوفه آورد و آنجا را مرکز حکومت خود قرار داد و بر خلاف خلفای قبل از خود که از نقل حدیث رسول خدا صلی الله علیه و آله به شدت جلوگیری می کردند آن حضرت همه را تشویق نمود تا احادیثی را که از پیامبر شنیده بودند برای مردم روایت کنند . به این ترتیب بیش از هزار صحابی رواپاتی را که در ذهن داشتند و از ترس حکومت های قبلی آنها را کتمان می کردند . در زمان حکومت امام علی علیه السلام برای مردم روایت کردند . 31 بنابراین حضرت امیر علیه السلام با هجرتش از مدینه به کوفه به وسیله بیانات و خطبه های خود و با تربیت شاگردان خصوصی و اعزام آنها به مناطق دیگر و آزادی دادن به صحابه در نقل حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله قرآن و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله را به جامعه اسلامی باز گرداند و در نتیجه محدثین فراوان به وجود آمدند و روایات را در کتابهای حدیث و مکتب خلفاء جمع آوری کردند و کتب اربعه شیعه و صحاح ست تدوین گشت ، پس بقاء و نشر فرهنگ اسلام که امروز در دست مسلمین اعم از شیعه و سنی هست ، نتیجه به حکومت رسیدن حضرت امیر علیه السلام و هجرت از مدینه به کوفه و خدمات آن حضرت می باشد . 32

پی نوشت ها :

1- مطهری، مرتضی ، سیری در سیره نبوی ، چاپ 12 ، انتشارات صدرا ، تهران، 1373 ، پاورقی صص 211-209 .
2- سبحانی جعفر ، فرازهایی از تاریخ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله ، چاپ هفتم ، نشر مشعر ، تهران، 1376 ، ص178 .
3- همان منبع ، ص 174 .
4- همان منبع ، ص 186 .
5- مطهری، مرتضی ، جاذبه و دافعه علی علیه السلام ، چاپ چهل و سوم ، انتشارات صدرا ، تهران،1382 ، صص 142-141 .
6- شرف الدین عبدالحسین ، الاجتهاد فی مقابل النص ، برداشت از صفحه 164 و 166 .
7- زیدان، جرجی ، تاریخ تمدن اسلام ، ترجمه و نگارش علی جواهر کلام ، چاپ9 ، انتشارات امیرکبیر ، تهران ، 1379 ، ص 130 .
8- شمس الدین، محمد مهدی ، جست و جویی در نهج البلاغه ، محمود عابدی ، بنیاد نهج البلاغه ، تهران ، 1361 ، برداشتی از صفحات 202 و 203 .
9- نهج البلاغه ، ترجمه محمد دشتی ، خطبه 14 ، ص 56 .
10- نهج البلاغه ، ترجمه محمد دشتی ، خطبه 5 ، ص50 .
11- اشاره است به حدیث معروف پیامبر صلی الله علیه و آله که فرمود « مثل اهل بیت من همانند کشتی نجات است » ( نهج البلاغه ، ترجمه محمد دشتی ، پاورقی ص 51 )
12- علیخانی، علی اکبر ، توسعه سیاسی از دیدگاه امام علی علیه السلام ، سازمان تبلیغات اسلامی ، تهران 1377 ص 152
13- همان منبع ، ص 153 .
14- عسکری علامه سید مرتضی ، نقش ائمه در احیاء دین ، چاپ دوم ، مجمع علمی اسلامی ، تهران 1374 ، جلد چهاردهم ،ص 172 .
15- ثقفی کوفی الغارات ، ترجمه کمره ای ، مقدمه ، ص 10 .
16- عسکری ، نقش ائمه در احیاء دین ، ج14 ، ص173 .
17- نهج البلاغه ، ترجمه محمد دشتی ، خطبه 192 ، ص 398 .
18- عسکری ، همان ، ص 174 .
19- قمی شیخ عباس ، مفاتیح الجنان ، ترجمه الهی قمشه ای ، مرکز نشر فرهنگی رجاء زیارت جامعه کبیره ، ص 1000
20- عسکری ، نقش ائمه در احیاء دین ، ص 176- 175 .
21- همان منبع ، ص178 .
22- نهج البلاغه ، ترجمه محمد دشتی ، خطبه 192 ص 398 .
23- اتباع الفصیل اثر امه ( بچه شتر همواره با شتر است ) وقتی می خواستند بگویند دو نفر همیشه با هم بودند این ضرب المثل را استفاده می کردند ( نهج البلاغه ، ترجمه محمد دشتی ، پاورقی ص 399)
24- مسعودی ، مروج الذهب ،ج1 ، ص 778 .
25- عسکری ، نقش ائمه در احیاء الدین ، پیشین ، ص 186 .
26- عسکری ، نقش ائمه در احیاء دین ، ج 14 ، ص 187 .
27- همان منبع ، ص 189 .
28- نهج البلاغه ، ترجمه محمد دشتی ، حکمت 147 ، ص 658 .
29- عسکری ، نقش ائمه در احیاء دین ، ج 14 ، ص 177 .
30- همان ، ص188 .
31- ثقفی کوفی ، الغارات ، ترجمه کمره ای ، مقدمه ، ص 10 .
32- عسکری ، نقش ائمه در احیاء دین ، ج 14 ،ص 188 .



مطالب مرتبطجهاد، مقایسه حج و جهاد
هجرت پیامبر اكرم(ص) به مدینه
انقلاب اسلامی، بر پایه‌ی اسلام ناب محمدی
برچسب هاتاریخ, تاریخ اسلام, امام علی
نسخه چاپیارسال به دوستان

نظر شما:



مطالب پیشنهادی
ملاقات با خداوند ملاقات با خداوند
مروری بر جنگ صفین و افرادی که در این جنگ به کاروان شهدا پیوستند
اجداد پیامبر همگى موحد بودند اجداد پیامبر همگى موحد بودند
احدى از پدران رسول خدا و اجدادآن حضرت كافر نبوده‏اند...
پرچم و پرچمداری در تاریخ اسلام پرچم و پرچمداری در تاریخ اسلام
پرچم، چون سمبل اتحاد و تمایز در جنگ ها به شمار می‌رفته
چگونه جنگ صفین آغاز شد؟ چگونه جنگ صفین آغاز شد؟
خداوند به دانای خویش، محمد(صلی الله علیه وآله و سلم)را به رسالت برگزید
وقایع ماه محرم (1) وقایع ماه محرم (1)
اول محرم، اولین روز از ماه اندوه اهل بیت (علیهم السلام) است
داستان شق صدر داستان شق صدر
این داستان را بسیارى از محدثین و سیره نویسان اهل سنت روایت كرده‏اند
پایان یک قاضی پایان یک قاضی
از شواهد برمی آید وی تحت امر عبیدالله به قضاوت خود ادامه می داده است
اذان، شعار بزرگ اسلام اذان، شعار بزرگ اسلام
اذان از طریق وحى به پیغمبر(صلى الله علیه وآله) رسید
نقد و بررسی گرایش ایلخانان به اسلام و تشیّع‌ نقد و بررسی گرایش ایلخانان به اسلام و تشیّع‌
دین در گذشته و حال‌، یكی از عناصر اصلی بسیاری از جوامع بوده و هست‌.
تحولات سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی دولت سر بداران تحولات سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی دولت سر بداران
وجیه الدین مسعود، برقراری عدالت اجتماعی ، حذف مالیاتهای سنگین و نیکی به مردم را سر لوحه ی کارهای خود قرار داد .

• حج
آموزش
احکام
آشنایی با اماکن
• عترت
اهل بیت علیهم السلام
خاندان معصومین
زیارتنامه ها
احادیث و روایات
غدیر
• تاریخ
تاریخ اسلام
تاریخ ایران
انقلاب اسلامی
دفاع مقدس
بیداری اسلامی
• سبک زندگی
حجاب و عفاف
خانه و خانواده
خلاقیت و نوآوری
زندگی شهری
کودک و نوجوان
طب طبیعی
• چند رسانه ای
آوا و نما
عکس
نرم افزار
• هنر دینی
شعر آیینی
حکایات و لطایف
دلنوشته ها
داستانک
 • حج در معارف و کلام
وحی
معصومین ( علیهم السلام )
بزرگان
• اخلاق
اخلاق عملی
اخلاق نظری
• کتابخانه
حج
عترت ( علیهم السلام )
معارف
• سایر
دین شناسی
شخصیت شناسی
پیوندها
کلیه حقوق متعلق مادی و معنوی متعلق به امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما می باشد
امور حج و زیارت صدا و سیما