شبکه تلویزیونی اینترنتی لبیک |خانه|--|درباره ما|--|ارتباط با ما|


چهار شنبه 26 مهر 1396  


  نسخه چاپی


اندیشه‌ها، آرمان‌ها سید جمال در بیداری اسلامی



سیدجمال مهمترین و مزمن‌ترین درد جامعه اسلامی را استبداد داخلی و استعمار خارجی تشخیص داد
 

سیدجمال مهمترین و مزمن‌ترین درد جامعه اسلامی را استبداد داخلی و استعمار خارجی تشخیص داد و با این دو به شدت مبارزه کرد .او ریشه‌های تفرقه و افول مسلمین را در فساد حکومت مسلمین، انحراف از اسلام اصیل و رسوخ اوصاف رذیله در آنها و دخالت بیگانگان در امور می‌دانست و راهکارهای غلبه بر این عوامل را همبستگی علما در احیاء معارف دینی و هدایت جامعه، پیوندهای منطقه‌ای میان کشورهای اسلامی و بهره‌گیری از رقابت استعمارگران و ایجاد تشکیلات و مصوبات مردمی می‌دانست.
 
قرن نوزدهم میلادی مقطعی سرنوشت‌ساز برای تاریخ جهان اسلام بود. در این برهه تاریخی بسیاری از ممالک اسلامی دچار اشغال، تجزیه و یا شکست شدند و رو به افول نهادند. اشغال مصر توسط ناپلئون را می‌توان سرآغاز این تحول به شمار آورد.
یکی از اثرات بارز این تحولات آشنایی مسلمین با دنیای غرب و مظاهر تمدن مادی بود. مسلمانان وقتی که وضعیت کشورهای غربی را با وضعیت حکومت های استبدادی و خود کامه خودشان مقایسه می کردند و هنگامی که می دیدند حضور استعمارگران و نوکران آنها و تاراج سرمایه های معنوی ومادی ارمغانی جز فقر و جهل و نکبت را برایشان به ارمغان نیاورده در پی جاره جویی و حل این مشکل برآمدند. در این بین عده ای که از پایه‌ی اعتقادی سستی برخوردار بودند و مظاهر تمدن مادی سراسر فکر و ذهن آنها را مسخر خود ساخته بود. همه بدبختی‌ها را در سایه دین پنداشتند و رو به بی‌دینی آوردند و اباحیت را پیشه خود ساختند. حتی برخی از آنها اظهار داشتند که باید از  موی سر تا ناخن پا غربی شد. اما دسته دومی از مسلمین بودند که با توجه به مبانی اعتقادی خود و آشنایی با فرهنگ قرآنی ریشه عقب‌ماندگی موجود در جوامع اسلامی را ناشی از نوع دینداری مردم می‌دانستند و نه ناشی از ناکارآمدی دین.
آنها چاره را در احیا فکر دینی و بازگشت به قرآن و سنت می دانستند. این دسته در حقیقت طلایه داران حرکت بیداری اسلامی بودند که خط روشنی را در تاریخ آغاز کردند. این خط روشن در واقع  تحولی است حاصل از آگاهی و اراده  به منظور حرکت در جهت کمالات فکری در چهار چوب نظم  و نظام اسلام و نتیجه آن بازیابی هویت فردی در ابتدا و هویت جمعی در نهایت است.
 
در واقع بیداری اسلامی هم یک پدیده سلبی و هم یک پدیده اثباتی است. دفاع از استقلال و هویت فکری مسلمین در مقابل هجوم آشکار و خاموش غرب و اثبات توانایی دین وهویت اعتقادی و فکری مسلمانان در اداره جوامع مسلمین از اصول این حرکت به شمار میرود. توجه به این نکته اهمیت دارد که بیداری اسلامی از همان آغاز تولد نسبت به غرب واکنشی دو گانه داشته است. از یک سو بیدارگران با سبقه اندیشه اسلامی به نقد تمدن غرب و عملکرد آن نسبت به جوامع اسلامی اقدام کرده اند و در این رویکرد هیچ گاه تجاوز و ظلم جهان غرب نسبت به مسلمین فراموش نشده است اما از سوی دیگر هنگامی که نظم و تکنیک و پیشرفت غرب برای آنها آشکار می‌شود، به تحسین این ویژگی غرب می‌پردازند و این پیشرفت‌ها را در پرتو تعالیم اسلامی در جوامع خود دنبال می کنند. با توجه به اینکه غرب در این مقطع زمانی به شکل استعمار در جوامع اسلامی نمود و بروز دارد بیشترین تلاش بیدارگران در این برهه زمانی صرف مبارزه با استعمار و زمینه سازان حرکت استعماری درجهان اسلام یعنی حکومت های مستبد می شود و  این تلاش تا نیمه قرن بیستم ادامه می یابد.
 
تحولی که بعد از نیمه قرن بیستم جهان اسلام با  آن روبرو می شود هجوم غرب به جهان اسلام این بار در قالب استعمار مدرن است. انگشت گذاردن بر روی ثروت های جهان اسلام، مورد تجاوز قرار دادن هویت فرهنگی مسلمانان، گسترش رذایل اخلاقی، از هم گسیختگی بافت فرهنگی اجتماعی مسلمانان از طریق مزدوران حقیقی یا فرهنگی و کاشتن رژیم صهیونیستی در قلب جهان اسلام از نکات بارز این استعمار مدرن است. در این مقطع حرکت‌هایی در جهت مخالفت با این سیاست ها ودر دفاع از هویت اسلامی انجام می گیرد اما  این حرکت ها در اثر غلبه گفتمان غرب بر جوامع اسلامی و عدم باور مردم به موفقیت حرکت های بیداری اسلامی در مواجه با آن و همچنین در اثر هماهنگی و همکاری خواسته یا ناخواسته دولتمردان اسلامی با سلطه گران توفیق چندانی بدست نمی‌آورد. تا اینکه انقلاب اسلامی ایران در سال 1979  به پیروزی می‌رسد. پیروزی انقلاب اسلامی ایران به رهبری حضرت امام خمینی (ره) تاثیرات بسیار مثبت و سازنده ای بر جریان بیداری اسلامی می‌گذارد.
 
1- ویژگی‌های بارز  اندیشه سید جمال الدین اسدآبادی
سید جمال‌الدین اسدآبادی (1314-1254 ه/ 1897-1839 م) بدون تردید اولین و مهمترین منادی بیداری اسلامی در قرون اخیر می‌باشد. دعوت و نهضت او برخلاف بسیاری از دعوتها و نهضت‌ها هم جنبه فکری – فرهنگی داشت و هم جنبه سیاسی- اجتماعی و این دو جنبه نیز در یک پیوند منطقی با یکدیگر قرار داشتند.  زندگانی و اندیشه‌های سیدجمال‌الدین اسدآبادی دارای سه مشخصه بود. روحانیتی مبتنی بر هوشمندی و باریک‌بینی، حسن عمیق مذهبی و حس اخلاقی والا که بطور بسیار نیرومندی همه اعمال او را متأثر می‌ساخت.  سیدجمال از یک سلسله مزایای طبیعی و اکتسابی برخوردار بود که در مجموع نظیری برایش نمی‌توان یافت. از نظر طبیعی اولاً هوش و استعداد خارق‌العاده‌ای برخوردار بود که به ندرت در میان افراد بشر نظیری برایش می‌توان یافت. ثانیاً نفوذ کلام و قدرت القا و تلقین فوق‌العاده‌ای داشته است. از نظر اکتسابی اولین امتیازش این است که فرهنگش فرهنگ اسلامی است. تحصیلات اولیه سید در قزوین و تهران و نجف بوده. مخصوصاً در نجف از محضر دو شخصیت بزرگ بهره‌مند شده است. یکی مجتهد بزرگ خادم الفقهاء حاج شیخ مرتضی انصاری و دیگری حکیم متأله و فیلسوف عالیقدر و عارف بزرگ آخوند ملاحسینقلی همدانی. دومین امتیاز سید، آشنایی او با جهان و زمان بود. سومین امتیاز سید این بود که جهان اسلامی را که در راه نجات و رهایی آن کوشش می‌کرد از نزدیک می‌شناخت و چهارمین امتیازش اطلاعات وسیعش درباره اوضاع سیاسی و اقتصادی و جغرافیایی کشورهای اسلامی بود.  از دیگر امتیازات سیدجمال این است که با اینکه به اصطلاح مردی تجددگرا بود و مسلمانان را به علوم و فنون و اقتباس تمدن غربی می‌خواند و با بی‌سوادی و بی‌خبری و عجز فنی و صنعتی مسلمانان به پیکار برخاسته بود متوجه خطرهای تجددگراییهای افراطی بود. او می‌خواست مسلمانان علوم و صنایع غربی را فراگیرند اما با اینکه اصول تفکر مسلمانان یعنی جهان‌بینی غربی گردد و جهان را با همان عینک ببینند که غرب می‌بیند مخالف بود.   در واقع کار شگفت جمال الدین آن بود که روشنفکران مسلمانان را به توجه کردن به خود و نگریستن در خود فراخواند تا نهضت دینی تجددخواهانه‌ای متناسب با روزگار جدید ایجاد گردد و برای آنان روشن ساخت که اگر اسلام به شکل درست خود فهمیده شود می‌تواند بطور طبیعی رشد کند و چنان پیش رود که هم دربردارنده منافع جدید یک زندگانی عملی باشد و هم خواست‌های عالی نفس انسانی را برآورد. مجید خدوری درآمیزی ماده‌گرایی اروپایی با معرفت اسلامی را مهمترین ویژگی سید جمال می‌داند "درآمیزی ماده‌گرایی اروپایی با معنویت اسلامی شاید مهمترین مشارکت او در تفکر اسلامی باشد. زیرا بنیانی برای دیگر متفکران برنهاد که می‌کوشد بر شکاف میان جانبداران تفکر غربی و تفکر اسلامی پلی بزنند. او چنان ناشکیبا بود که نمی‌توانست سخنانش را بنویسد و ترجیح می‌داد آنها را در محلهای خصوصی و عمومی از راه سخنرانی به دیگران انتقال دهد و به نظر می‌آید خرسند بود که سخنرانی‌هایش می‌تواند اثر مطلوب را به وجود آورد. از این راه هدف‌های او به شاگردانش انتقال یافت و آنها کوشیدند برنامه اصلاحی عملی و پایداری را در شرایطی که بیان آزادانه‌تر عقاید در فرمانروایی عثمانی اجازه می‌داد تدبیر کنند.
 
2-اندیشه‌های کلیدی سید جمال الدین اسدآبادی
سیدجمال مهمترین و مزمن‌ترین درد جامعه اسلامی را استبداد داخلی و استعمار خارجی تشخیص داد و با این دو به شدت مبارزه کرد و آخر هم جان خود را در همین راه از دست داد. او برای مبارزه با این دو عامل فلج کننده آگاهی سیاسی و شرکت فعالانه مسلمانان در سیاست را واجب و لازم شمرد و برای تحصیل مجد و عظمت از دست رفته مسلمانان و به دست آوردن مقامی در جهان که شایسته آن هستند بازگشت به اسلام نخستین و در حقیقت حلول مجدد روح اسلام واقعی را در کالبد نیمه مرده مسلمانان فوری و حیاتی می‌دانست. او بدعت‌زایی و خرافه‌شویی را شرط آن بازگشت می‌شمرد.  در مجموع سیدجمال ریشه‌های تفرقه و افول مسلمین را در فساد در حکومت مسلمین. انحراف از اسلام اصیل و رسوخ اوصاف رذیله در آنها و دخالت بیگانگان در امور می‌دانست. و راهکارهای غلبه بر این عوامل را همبستگی علما در احیاء معارف دینی و هدایت جامعه، پیوندهای منطقه‌ای میان کشورهای اسلامی و بهره‌گیری از رقابت استعمارگران و ایجاد تشکیلات و مصوبات مردمی می‌دانست.
مهمترین اندیشه بیدارگرانه جمال‌الدین اندیشه اتحاد اسلامی بود. او تردید نداشت که نیرومندترین پیوند میان مسلمانان پیوند دینی است. جمال‌الدین عقب‌ماندگی مسلمانان را در تفرقه و تعصب و دور شدن از اسلام می‌دید و قرآن را سند شناخت حقیقت دین می‌دانست. سید به منظور ترویج اندیشه وحدت و همبستگی و افزایش آگاهی عمومی کهر مطبوعاتی فشرده‌ای را دنبال می‌کرد. روزنامه‌های "مرأه الشرق"، "التجاره" و "مصرالفتاة" از جمله روزنامه‌هایی بوده‌اند که در مصر با تشویق و حمایت سید توسط شاگردان و پیروان او تأسیس شده و به آگاه نمودن مردم از شرایط روز و دمیدن روح وحدت و همبستگی در آنها مبادرت ورزیده‌اند و بعضاً به سایر کشورهای اسلامی نیز فرستاده می‌شده‌اند. ماهنامه "ابونظاره" نیز در مصر به تشویق و همکاری سیدجمال راه اندازی شد و پس از تبعید مدیر آن انتشار آن در پاریس ادامه یافت. انتشار مجله "عروه الوثقی" در پاریس و "ضیاءالخافقین" در لندن نشانه‌های دیگری از اهمیت این نوع فعالیت‌ها در اندیشه و عمل سید جمال می‌باشد.
 
3-مراحل نهضت سیاسی سید جمال الدین اسدآبادی:
بطور کلی نهضت سیاسی سیدجمال پیرامون نفی استبداد را می‌توان به سه مرحله تقسیم نمود. هر چند که هر مرحله را در همه کشورهای اسلامی که وارد شده بود همزمان طی نکرد.در مرحله اول سید به انقلاب از بالا و انجام اصلاحات از رأس هرم اجتماعی و سیاسی و به کمک نخبگان فکر می‌کرد و به گونه‌ای مشابه امیرکبیر که حتی در یک مورد از او نیز یاد کرده با نزدیکی و ارتباط با حکام و دولتهای حاکم بر بلاد اسلامی تصور می‌کرد که می‌تواند به اهداف اصلاحی و آرمانهایش نائل شود. پس از چندی در فاز دوم او با مشاهده مقاومت و سرسختی حکام مستبد و منحط و غلبه شهوت و جهالت بر آنها و درباریان ذی‌نفوذ و نیز نفوذ و سلطه استعمار به ویژه در پیوند با آنان از طریق آنها به مبارزه و موضع‌گیری‌های حاد و شدیدی علیه استبداد حاکم برخاسته و تغییر حکومت‌ها و اشخاص از سلاطین و پاشاها و امرا دل بسته بود. اما در فاز سوم سیدجمال پس از نا امید شدن از تغییر و اصلاح سلاطین و حکومتها متوجه بنیاد و اساس این رژیم‌ها شده و به تغییرات انقلابی در ساختارهای سیاسی حاکم گرایش پیدا کرد.  او استعمار را با همه ابعادش به خوبی می‌شناخت و شدیدترین مواضع را نسبت به آن داشت. سیددرباره واژه استعمار می‌گوید: «این استعمار که از نظر لغت به معنی آباد کردن است از حاظ معنی حقیقی و اصطلاح به عقیده من مانند اسماء اضداد است. زیرا این استعمار یعنی استعباد بنده و برده ساختن آزادگان و آزادگان و خلاصه استعمار به معنی تخریب نزدیکتر است تا به تعمیر و عمران».
 
4-آرمان سید جمال الدین اسدآبادی:
آرمانی که مدنظر سیدجمال‌الدین بود یک حکومت اسلامی بزرگ بود که تمامی مسلمانان را تحت پوشش قرار داده و تعالیم اسلامی بطور کامل در آن اجرا شده و حقوق غیرمسلمین نیز به مانند صدر اسلام رعایت شود. اما با درنظر گرفتن واقعیات موجود و مقتضیات زمان طرح همکاری میان کشورهای اسلامی تحت حاکمیت قرآن را ارائه نمود تا بتواند در مقابل بیگانگان و دشمنان دین مقاومت کنند. سیدجمال با وجود مفاسدی که در حکومتهای کشورهای اسلامی می‌دید و بیان می‌کرد تا آخرین روزهای عمر خویش کاملاً از آنها نا امید نشده‌ بود. سیدجمال به پیمان‌های منطقه‌ای میان کشورهای اسلامی باتوجه به مشترکات آنها توجه زیادی داشت. یکی از راهکارهایی که سید به لحاظ نظری و عملی در راستای وحدت اسلامی ارائه می‌دهد ایجاد پیمان‌های به اصطلاح منطقه‌ای میان کشورهای اسلامی و نیز سود جستن از رقابت قدرتهای جهانی می‌باشد. هر چند سید در روزهای پایانی عمر خود نوشت "ای کاش من تمام تخم افکار خود را در مزرعه مستعد ملت کاشته بودم و تخم بارور و سفید خود را در زمین شوره‌زار سلطنت فاسد نمی‌نمودم اما اصل اندیشه او در این راستا مفید و مهم است کما اینکه در همان نامه می‌افزاید: «انعدام صاحب نیت، اسباب انعدام نیت نمی‌شود. صفحه روزگار حرف حق را ضبط می‌کند».
 
5- مهمترین دستاوردهای نهضت بیداری سیدجمال الدین اسدآبادی:
از مهمترین دست‌آوردهای سیدجمال را در حرکت بیداربخش خود می‌توان به گسترش آگاهی و بیداری میان امت اسلام و نشر اندیشه انقلابی اسلام در میان کادرهای به ویژه علما و سیاستمداران دانست. تلاشهای سیدجمال در این عرصه پیامدهای بزرگی داشت که به دگرگونی‌های اجتماعی زیادی در کشورهای اسلامی انجامید. از جمله این دگرگونی‌ها حوادثی است که سرزمین‌ هند شاهد آن بود و طی آن مسلمانان در برابر استعمار انگلیس یکپارچه ایستادگی کردند و موفق شدند هویت اسلامی خود را که سرانجام به بنیانگذاری کشور اسلامی پاکستان منجر شد حفظ کنند. از دگرگونی‌های سترگ دیگری که تحت تأثیر کوششها و اندیشه‌های او صورت گرفت انقلاب مشروطیت ایران در سال 1324 ه .ق بود. انقلاب مشروطیت اگرچه دیرتر از زمان حیات سید جمال تحقق یافت ولی با تأمل در حوادثی که پیش از انقلاب جریان داشت و زمینه‌ساز آن گردید، آشکارا روشن می‌شود که نخستین گامهای نهضت فکری و سیاسی که منجر به این انقلاب شد به وسیله سید جمال برداشته شد و او نخستین کسی است که بذرهای تغییر و دگرگونی را در اواخر دوره قاجار در جامعه ایران پاشید. ولی مصر و منطقه شمال آفریقا از همه بیشتر تحت تأثیر اندیشه‌های سیدجمال‌الدین اسدآبادی قرار گرفت. حرکت بیداری و آگاهی اسلامی در این منطقه و فعالیتهای انقلابی و عقیدتی اساساً و به لحاظ بنیادی وامدار این مرد بزرگ و شخصیت گرانقدر است.  درهم شکستن موانع طایفه‌ای و فرقه‌ای و ملی در مسیر حرکت بیداربخش خود نیز از دست‌آوردهای دیگر سیدجمال است. صرف نظر از میزان تأثیر افکار سیدجمال‌الدین در نهضتهای تجدیدطلبانه سده اخیر، این نکته را نمی‌توان انکار کرد که اندیشه های سیاسی وی پل ارتباطی بین تفکر جدید سیاسی دو مکتب سنت و شیعی محسوب می‌گردد. تلاش وی برای ایجاد وحدت اسلامی که یکی از مهمترین اهداف آرمانی او بود در نزدیک کردن مایه‌های انقلابی و اندیشه‌های سیاسی شیعه و سنی سهمی بسزا داشت.  از جمله دستاوردهای مهم دیگر نهضت سید تربیت نسلی از علما و کادرهای مکتبی حامل اندیشه‌های اسلام انقلابی و دنباله‌رو سید جمال در کشورهای مختلف جهان اسلام است. مکتب سیدجمال در این گروهها و مجموعه‌ها و تشکل‌های اسلامی ادامه یافت تا سرانجام پیامدهای فکری و یا سیاسی آن در بسیاری از کشورهای اسلامی به منصه ظهور رسید.
 
6-تاملات پیرامون نهضت فکری سید جمال الدین اسدآبادی:
 نکته‌ای که در مسیر اندیشه سیدجمال قابل تأمل است توجه به این امر است که در زمینه نوسازی و توسعه سیدجمال به واسطه روحیه و طبع انقلابی و پرتحرک خود و نیز جو منجمد و شدیداً منحط حاکم بر جوامع مسلمان قرن 19م / 13 ق و به عنوان آغازگر این راه در تئوری و عمل در جهان اسلام از حد احیاء فکر دینی و اصول و مفاهیم کلیدی و اساسی‌ دین فراتر نرفت و نتوانست یا فرصت و موقعیت آنرا نیافت که در مقام بازسازی تفکر اسلامی به طرح و تدوین منظم و سیستم تفکر دینی و تأسیس یک دستگاه فکری و نظری جامع و شامل به عنوان مکتب که پاسخگوی همه مسائل و معضلات داخلی و جهانی باشد بپردازد. در برخورد با تفکر و تمدن جدید و فرهنگ و معارف اروپایی نیز اگرچه سیدجمال آگاهانه و هوشیارانه عمل کرد و قائل به تفکیک چهره علمی و کارشناسی مسئله غرب از چهره استعماری آن و ضرورت اخذ و اقتباس از جنبه‌های علمی و صنعتی مفید آن بود ولی به طرح و بررسی و نقد و ارزیابی مفصل آن و ارائه نظریه‌ها و تئوری‌ها در سطح جهانی و در قالب تفکر سیستمی و نوین اسلامی نپرداخت.
 
 
پی نوشتها
 1 - پاشاپور، حمید.(1382) نهضت‌های اسلامی بازیگران جدید نظام بین‌الملل. تهران: مؤسسه اندیشه‌سازان ، ص 204 – 202 .
 2 - موثقی، سیداحمد .( 1375) استراتژی وحدت در اندیشه سیاسی اسلام. ص 297 .
 3 - صاحبی،محمدجواد(1366).اندیشه اصلاحی در نهضت های اسلامی ،تهران: موسسه کیهان ، ص 146-144 .
 4 - صاحبی، محمدجواد. پیشین ، ص 87 .
  5- صاحبی، محمدجواد. پیشین ، ص 80 .
  6- مختاری، مجید.( 1383) الگوی وحدت اسلامی از دیدگاه مصلحان دینی معاصر. پایان‌نامه دوره فوق لیسانس دانشگاه امام صادق(ع). تهران، ، ص 76 – 57 .
  7- مختاری، مجید. پیشین. ص 74 .
  8- موثقی، سیداحمد.( 1373) علل و عوامل ضعف و انحطاط مسلمین.تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. ص 176 .
  9- موثقی، سیداحمد .پیشین. ص 310 .
  10- مختاری، مجید. پیشین. ص 72-69 .
  11- اراکی، محسن(1381). دوره‌ها و پیشگامان یبداری اسلامی. ترجمه محمد مقدس. فراکتاب، تهران، ، ص 34.
  12- عمیدزنجانی، عباسعلی. (1367)انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن، تهران: کتاب سیاسی، ص 238 .
  13- موثقی، سیداحمد پیشین. ص 221 .



مطالب مرتبطانقلاب های عربی؛ ناکامی دوباره یا تحول فراگیر
طرح تجزیه؛ راهکار مقابله با جهان اسلام
بیداری اسلامی و تحول مفهوم مشروعیت
مقاومت اسلامی، حلقه مفقوده میان بیداری اسلامی و انقلاب اسلامی
برچسب هابیداری اسلامی, قرن نوزدهم میلادی, استبداد داخلی
نسخه چاپیارسال به دوستان

نظر شما:



مطالب پیشنهادی
مطالبات شیطان بزرگ در سوریه مطالبات شیطان بزرگ در سوریه
مخالفان داخلی دولت سوریه در یک تقسیم بندی کلی به دو دسته تقسیم می شوند
تهدیدهای پیش روی بیداری اسلامی تهدیدهای پیش روی بیداری اسلامی
بیداری اسلامی وانقلابیون با چه موانعی مواجه هستند
وعده صادق وعده صادق
فریاد اعتراض ملت ها در گوش ابر قدرتها، پیکره غرب را به لرزه انداخته
این قرن، قرن اسلام است این قرن، قرن اسلام است
در طول عمرمان این ضرب المثل ایرانی را بارها شنیده ایم که...
ظهور قدرتمند اسلام در آمریکای لاتین ظهور قدرتمند اسلام در آمریکای لاتین
هجده درصد مسلمانان، عرب و بقیه مسلمان ها در کشورهای دیگری پراکنده اند
انقلاب‌هایی با شعار الله اکبر انقلاب‌هایی با شعار الله اکبر
با سقوط قذافی، تحولات منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا وارد مرحله جدیدی شد
غرب در جاده اسلام ستیزی غرب در جاده اسلام ستیزی
بررسی کارنامه کشورهای غربی در ماه های اخیر
توطئه علیه جهان اسلام توطئه علیه جهان اسلام
قدرت های جدید ضد غرب منافع آنها را در معرض تهدید قرار داده اند

• حج
آموزش
احکام
آشنایی با اماکن
• عترت
اهل بیت علیهم السلام
خاندان معصومین
زیارتنامه ها
احادیث و روایات
غدیر
• تاریخ
تاریخ اسلام
تاریخ ایران
انقلاب اسلامی
دفاع مقدس
بیداری اسلامی
• سبک زندگی
حجاب و عفاف
خانه و خانواده
خلاقیت و نوآوری
زندگی شهری
کودک و نوجوان
طب طبیعی
• چند رسانه ای
آوا و نما
عکس
نرم افزار
• هنر دینی
شعر آیینی
حکایات و لطایف
دلنوشته ها
داستانک
 • حج در معارف و کلام
وحی
معصومین ( علیهم السلام )
بزرگان
• اخلاق
اخلاق عملی
اخلاق نظری
• کتابخانه
حج
عترت ( علیهم السلام )
معارف
• سایر
دین شناسی
شخصیت شناسی
پیوندها
کلیه حقوق متعلق مادی و معنوی متعلق به امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما می باشد
امور حج و زیارت صدا و سیما