شبکه تلویزیونی اینترنتی لبیک |خانه|--|درباره ما|--|ارتباط با ما|


دوشنبه 30 مرداد 1396  


  نسخه چاپی


یتیم و یتیم‌نوازی در اسلام



یتیم به كسی گفته می‌شود كه پدرش را از دست داده باشد
 

وجود كودكان یتیم كه پدر یا والدین خود را در طفولیت از دست داده‌اند در هر جامعه‌ای اجتناب‌ناپذیر است. در همه‌ی ادیان الهی به این كودكان توجه دارند و بر ضرورت تعهّد در برابر آنان، حفظ حقوقشان و اظهار لطف به آنان تأكید می‌كنند.
 برای مثال رعایت حال آنان، از جمله بندهای عهدی است كه خداوند از بنی اسرائیل گرفته است: «وَإِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَ بَنِی إِسْرَائِیلَ لا تَعْبُدُونَ إِلا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا وَذِی الْقُرْبَى وَالْیَتَامَى وَالْمَسَاكِینِ»؛(1) «به یاد آورید زمانی را كه از بنی‌اسرائیل پیمان گرفتیم كه جز خداوند یگانه را پرستش نكنید و به پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و بینوایان نیكی كنید.» 

 این آیه‌ی شریفه، احسان به چند گروه را از وظایف ضروری اهل ایمان و از مصادیق اعمال شایسته دانسته است كه یتیم‌نوازی از جمله آنان است؛ چرا كه بندهای این میثاق، عام است و به بنی‌اسرائیل اختصاص ندارد؛ بلكه از اصول حقیقی دین الهی است كه در همه‌ی شرایع مقدسه بوده است و تغییر نمی‌كند.
 قرآن كریم با تعبیرات گیرا و گویا، مسئولیت مردم و دولت اسلامی را درباره‌ی ایتام برشمرده است. این كتاب مقدس و آسمانی با برترین شیوه از ایتام تجلیل و بر رسیدگی به امور مادی و معنوی، فردی و اجتماعی آنان تأكید می‌كند. همچنین كوتاهی در سرپرستی آنها را توبیخ كرده، سبب كیفر دنیوی و اخروی می‌داند.
 قرآن مجید در آیات مختلف، نیكی و رسیدگی به امور مادی و معنوی افراد یتیم را پس از احسان به والدین و نزدیكان قرار داده و این نیكی را یكی از زمینه‌های سازندگی اخلاق و مبارزه با بخل، غرور و مفاسد اخلاقی معرفی كرده است. (2) همچنین پذیرایی از آنان را یك ارزش و معیار برای انسان تكامل یافته و نیكوكار معرفی كرده(3) و ضمن تأكید بر حفظ مال یتیم(4) چگونگی تصرف و مصرف كردن اموال وی(5) را با رعایت قسط و عدل(6) متذكر شده است. این كتاب الهی، جفا در حق یتیمان را از نشانه‌های تكذیب دین و قیامت اعلام كرده است. (7) همچنین از بدرفتاری با آنان به شدت نهی می‌فرماید(8) و غیر از آنكه بر دقت در حفظ دارایی آنان سفارش كرده، از تبدیل و مخلوط كردن اموالشان نهی می‌فرماید؛ حتی زمان سپردن اموالشان را به آنان مشخص می‌سازد. (9) افزون بر آن در بیت‌المال و اموال مردم نیز حق و سهمیه‌ای را برای ایتام نیازمند، مقرر، و دولت اسلامی را موظف كرده است تا نیازهای آنان را برآورده سازد. (10)
 با توجه به اهمیت موضوع یتیم در شرع مقدس اسلام، در این نوشتار سعی شده است تا اهم وظایف هر مسلمان در قبال كودكان یتیم بررسی شود.

 یتیم از دیدگاه اسلام
 در لغت عرب، یتیم به كسی گفته می‌شود كه پدرش را از دست داده باشد و پس از بلوغ این اسم از او برداشته شود. (11)
 از دیدگاه شرع مقدس اسلام یتیم به اطفال نابالغی گفته می‌شود كه پدر خویش را از دست داده باشند. (12) چنین كودكانی با از دست‌دادن سایه‌ی پرمهر پدر، احساس خلأ و كمبود فراوان می‌كنند كه این خلأ با محبت و دوستی قابل جبران است.
 مادران مهربان و دلسوز، این كمبود را تا حدودی جبران می‌كنند؛ ولی اسلام، همگان را مكلف كرده است تا در صورت وجود مادر یا سرپرست، او را در قبال این مهم یاری كنند و در غیر این صورت آنها را تحت حمایت خویش قرار دهند.
 دین مبین اسلام، حقوقی را در قبال ایتام واجب كرده است كه شناخت آن حقوق، ما را در انجام وظایفمان كمك می‌كند.

 حقوق اجتماعی
 دنیا دار مكافات است؛ از اینرو در نظر داشته باشیم كه اگر در حق یتیمان جامعه سهل‌انگاری كنیم، سرانجام بر ما نیز روزگاری خواهد رسید كه فرزندانمان بی‌سرپرست و دور از مهر پدر و محبت مردمان خواهند ماند.
 قرآن كریم در این‌باره می‌فرماید: «وَلْیَخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَیْهِمْ»؛(13) «كسانی كه اگر فرزندان ناتوانی از خود به یادگار بگذارند از آینده‌ی آنان می‌ترسند، باید (از ستم درباره‌ی یتیمان مردم) بترسند.»
 این آیه اشاره می‌كند كه آن‌گونه با یتیمان مردم رفتار كنید كه دوست دارید با یتیمان شما در آینده رفتار كنند. حضرت علی‏علیه‏السلام می‌فرماید: «مَنْ رَعَى الْأَیْتَامَ رُعِیَ فِی بَنِیهِ؛(14) هر كس رعایت حال یتیمان كند، حال فرزندانش رعایت خواهد شد.» همچنین در مقابل می‌فرماید: «مَنْ ظَلَمَ یَتِیماً عَقَّ أَوْلَادَه؛(15) هر كس به یتیمی ظلم كند، قطع احسان از اولاد [و اطفال] خود كرده است ‍[و عاقبت به فرزندانش ظلم می‌شود].»
 از مكافات عمل غافل مشو
 گندم از گندم بروید جو ز جو
 آنچه می‌توان از دستورهای شرع مقدس درباره‌ی ایتام برشمرد، عبارت است از:
 1. سرپرستی یتیم
 نخستین گام در اصلاح وضع بی‌سرپرستان، آغوشی است كه آنان را در برگیرد و سینه‌ای است كه با گرمی و حرارت محبت‌آمیز خود به آنها احسان كند و خانه‌ای است كه با خوشی و نشاط در آن به سر برند.
 در صورتی كه این سه مورد فراهم شود، می‌توان از كودك یتیم به طور احسن محافظت و از نظر مادی و معنوی از او حمایت كرد. قرآن مجید از این كار به لفظ «ایواء» (=پناه دادن) تعبیر كرده است؛ زیرا كودكی كه پدر خود را از دست می‌دهد، همانند آن است كه بزرگ‌ترین و یگانه پناهگاه خود را از دست داده است؛ از اینرو اولویت نخست برای یتیم، پناهگاهی است كه در آن احساس غربت نكند.
 دنیا دار مكافات است؛ از اینرو در نظر داشته باشیم كه اگر در حق یتیمان جامعه سهل‌انگاری كنیم، سرانجام بر ما نیز روزگاری خواهد رسید كه فرزندانمان بی‌سرپرست و دور از مهر پدر و محبت مردمان خواهند ماند
 بدین سبب، قرآن كریم نخستین مرحله‌ی احتیاجات پیامبر عظیم الشأن‏صلی‏الله‏علیه‏وآله را در زمانی كه طفل یتیمی بود یادآور می‌شود و می‌فرماید: «أَ لَمْ یَجِدْكَ یَتِیماً فَآوى»؛(16) «آیا تو را یتیم نیافت، پس پناهت داد.»
 در این آیه‌ی شریفه، نخستین عنایت الهی به پیامبر اسلام‏صلی‏الله‏علیه‏وآله پناه دادن او در زمان یتیمی است و از اینرو پیامبر اسلام‏صلی‏الله‏علیه‏وآله می‌فرماید: «خَیْرُ بَیْتٍ فِی الْمُسْلِمِینَ بَیْتٌ فِیهِ یَتِیمٌ یُحْسَنُ إلَیْهِ وَ شَرُّ بَیْتٍ فِیهِ یَتِیمٌ یُسَاءُ إِلَیْهِ؛(17)بهترین خانه در میان مسلمانان، خانه‌ای است كه در آن یتیمی باشد كه به او احسان شود و بدترین خانه، خانه‌ای است كه در آن با یتیم بدرفتاری شود.»
 البته آنچه مهم و قابل تأمل است سفارش اسلام در پناه دادن به فرد بی‌سرپرست در آغوش پرمهر خانواده است و مراكز و موسسات خیریه یا دولتی نمی‌توانند آن محیط را فراهم كنند.

 یتیم در آغوش خانواده
 از مجموع روایات استفاده می‌شود كه در مملكت اسلامی لازم است یتیمان، دوش به دوش سایر فرزندان در آغوش خانواده‌ها تربیت شوند و به قدری به آنان محبت شود كه تفاوتی بین خود و سایر فرزندان احساس نكنند.
 رسول خدا‏صلی‏الله‏علیه‏وآله نیز كه پیام‌آور رحمت و رحمة للعالمین است و خود نیز طعم یتیمی را چشیده است، درباره‌ی این موضوع اكیداً توصیه كرده است. آن جناب مردم را به سرپرستی یتیمان سفارش می‌كند و می‌فرماید: «مَنْ عَالَ یَتِیماً حَتَّى یَسْتَغْنِیَ أَوْجَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ بِذَلِكَ الْجَنَّةَ كَمَا أَوْجَبَ لآِكِلِ مَالِ الْیَتِیمِ النّارَ؛(18) هر كس یتیمی را سرپرستی كند تا آنكه بی‌نیاز شود، خداوند به سبب این كار، بهشت را بر او واجب می‌سازد؛ همچنان كه آتش دوزخ را بر‌ خورنده‌ی مال یتیم واجب ساخته است.»
 البته اسلام در رتبه‌ی اول، بستگان نزدیك را مسئول سرپرستی چنین كودكانی دانسته است و در صورت فقدان بستگان نزدیك، جامعه و دولت اسلامی باید این مسئولیت را بر عهده بگیرد.

 ثواب پناه دادن به یتیم
 الف. سكونت در بهشت
 ائمه معصوم‏علیهم‏السلام در احادیث متعددی، بهشت را برای كسانی تضمین كرده‌اند كه یتیم را پناه دهند و در خانه‌ی خود از آنها پذیرایی كنند. امام باقر‏علیه‏السلام می‌فرماید: «أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِیهِ بَنَى اللَّهُ لَهُ بَیْتاً فِی الْجَنَّةِ مَنْ آوَى الْیَتِیمَ وَ رَحِمَ الضَّعِیفَ وَ أَشْفَقَ عَلَى وَالِدَیْهِ وَ أَنْفَقَ عَلَیْهِمَا وَ رَفَقَ بِمَمْلُوكِه؛(19) خداوند برای چهار گروه در بهشت، خانه‌ای بنا نهاده است؛ آنكه یتیمی را پناه دهد و كسی كه به ضعیف ترحم كند و شخصی كه با پدر و مادر مهربان باشد و آنكه با مملوك [و زیردستش] با ملاطفت و دوستی رفتار كند.»  از مجموع روایات استفاده می‌شود كه در مملكت اسلامی لازم است یتیمان، دوش به دوش سایر فرزندان در آغوش خانواده‌ها تربیت شوند و به قدری به آنان محبت شود كه تفاوتی بین خود و سایر فرزندان احساس نكنند.

 

 ب. برطرف شدن عذاب قبر
 پیامبر اكرم‏صلی‏الله‏علیه‏وآله فرمود: «مَرَّ عِیسَى ابْنُ مَرْیَمَ‏علیها‏السلام بِقَبْرٍ یُعَذَّبُ صَاحِبُهُ ثُمَّ مَرَّ بِهِ مِنْ قَابِلٍ فَإِذَا هُوَ لَیْسَ یُعَذَّبُ فَقَالَ یَا رَبِّ مَرَرْتُ بِهَذَا الْقَبْرِ عَامَ أَوَّلَ وَ هُوَ یُعَذَّبُ وَ مَرَرْتُ بِهِ الْعَامَ وَ هُوَ لَیْسَ یُعَذَّبُ فَأَوْحَى اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ إِلَیْهِ یَا رُوحَ اللَّهِ قَدْ أَدْرَكَ لَهُ وَلَدٌ صَالِحٌ فَأَصْلَحَ طَرِیقاً وَ آوَى یَتِیماً فَغَفَرْتُ لَهُ بِمَا عَمِلَ ابْنُه؛(20) عیسی بن مریم‏علیه‏السلام از قبری می‌گذشت كه صاحب آن را عذاب می‌كردند. پس از یك سال، بار دیگر از آنجا گذشت و [متوجه شد كه] صاحب آن قبر، عذاب نمی‌شود. پس گفت: پروردگارا سال اول كه از این قبر عبور كردم،‌ او در حال عذاب شدن بود و امسال كه عبور كردم، معذّب نیست. خداوند جلیل به او وحی كرد كه ای روح خدا! او فرزند صالحی داشت كه ‍[وقتی به سن رشد رسید،] راهی را اصلاح كرد و یتیمی را منزل داد، به سبب عمل فرزندش او را آمرزیدم.»

 دار الایتام
 نظر اسلام این است كه یتیمان در محیط گرم خانواده‌ها پرورش یابند؛ چرا كه نام و محیط دارالایتام، عواطف آنها را جریحه‌دار و آنها را دچار ناامیدی می‌كند و البته این امر با ساختن دارالایتام و حمایت از یتیمان بی‌سرپرست كه مأوی و مسكنی ندارند منافات ندارد؛ بلكه از عبادات بزرگ اسلامی به شمار می‌رود.
 شاهد این مطلب هم این است كه در عصر رسول خدا‏صلی‏الله‏علیه‏وآله با اینكه حكومت اسلامی از نظر بنیه‌ی مالی به حدی بود كه بتواند در برخی نقاط، مكانی برای تربیت بی‌سرپرستان ایجاد كند و مخارج آنان را از بیت‌المال بپردازد؛ اما برای پرورش روحی و جسمی آنها اصرار داشت تا یتیمان در محیط خانواده‌ها و در كنار كودكان آن خانواده‌ها تربیت شوند؛ چرا كه اسلام علاقه دارد تا مردان و زنان به جای پدر و مادر از ایشان مراقبت كنند.
 امروزه مؤسسات خیریه با برنامه‌های متعدد و متنوع توانسته‌اند بسیاری از نیازها و حتی وسائل تفریح و تحصیل به موقع این افراد را فراهم كنند و از نظر ظاهری (لباس، غذا و مسكن) نیز آنان را در شرایط خوبی رشد دهند؛ ولی به سبب محروم بودن این كودكان از محبت و كانون گرم خانواده، نتایج نامطلوبی به بار می‌آید و بقول یكی از اندیشمندان فرانسوی «افراد انسانی را نمی‌توان چون ماشینهای یك كارخانه یكسان و یك‌شكل ساخت. تربیت دسته‌جمعی افراد به دلیل تفاوتهای آنها به خوبی ممكن نیست و مدرسه نمی‌تواند جای تربیت پدر و مادر را بگیرد.» (21)
 الكسیس كارل در كتاب «انسان، موجود ناشناخته»، می‌گوید: تعلیم و تربیت كودك وقت دائمی را ایجاب می‌كند كه جز به وسیله پدر و مادر تأمین نمی‌شود؛ زیرا فقط اینان مخصوصاً مادر، از آغاز، خصایص بدنی و روانی و استعدادهای كودك را كه پرورش آنها باید با هدف تعلیم و تربیت قرار گیرد، شناخته‌اند.» (22)
 البته این نكته، قابل ذكر است كه گاه دولت اسلامی با حفظ مسائل مربوطه، مصلحت را در پرورش كودكان یتیم در سازمانهای خاص می‌داند یا اینكه گاه شرایط اجتماعی افراد به گونه‌ای است كه نمی‌تواند یتیمان را به خانواده‌ها بسپارد و خود نظارت كند كه در این صورت، ایتام را به مؤسسات مربوطه می‌سپارد تا با حفظ حدود و ضوابط از آنها حمایت كنند.
 نكته‌ی دیگر، مدارس شبانه‌روزی یا پاره‌وقت است كه دولت و خیرین در سراسر كشور راه‌اندازی كرده‌اند و ضمن رسیدگی به وضع معیشتی و مالی، اسباب رشد و شكوفایی آنها را فراهم می‌كنند. آنچه مهم به نظر می‌رسد این است كه اگر در این مدارس فقط كودكان یتیم حضور داشته باشند، ممكن است حس حقارت، یاس، بدبینی و جریحه‌دار شدن عواطف را به دنبال داشته باشد.
 به نظر نویسنده، راه حل این مشكل، ایجاد مدارسی است كه بتواند همراه این كودكان، اطفال دیگری را نیز پذیرا باشد، تا كودكان یتیم احساس نكنند كه چون پدر ندارند، باید از دیگران جدا باشند؛ بلكه وجود اطفال غیریتیم، این ذهنیت را از آنها دور ساخته، در نتیجه، افراد بی‌سرپرست آن محیط را مانند محیط خانواده دوست خواهند داشت و به نحو شایسته رشد خواهند كرد؛ مثلا این مدارس می‌توانند به دانش‌آموزانی كه توانایی مالی و امكانات لازم را برای ادامه تحصیل ندارند، خدمات ارائه كنند.

 2. نیكی و اكرام
 یكی دیگر از دستورهای اسلام درباره‌ی ایتام، احسان به آنهاست كه در آیات و روایات متعددی به آن سفارش شده است. قرآن در سوره‌ی مباركه‌ی فجر می‌فرماید: «كَلاَّ بَلْ لاَتُكْرِمُونَ الْیَتِیمَ * وَلا تَحَاضُّونَ عَلَى طَعَامِ الْمِسْكِینِ»؛(23) «چنان نیست كه شما می‌پندارید. شما یتیمان را گرامی نمی‌دارید و یكدیگر را بر اطعام مسكینان تشویق نمی‌كنید.»
 این آیه‌ی شریفه، مسئولیت انسان را در برابر دو گروه بر می‌شمرد: مسئولیت در قبال مساكین كه فقط در اطعام و انفاق آنها خلاصه می‌شود و مسئولیت در قبال ایتام كه دیگر سخن از اطعام نیست؛ بلكه نیاز ایشان فراتر است و به اكرام و احسان نیازمندند؛ چرا كه درباره‌ی یتیم، تنها، مسئله‌ی گرسنگی مطرح نیست؛ بلكه از آن مهم‌تر جبران كمبودهای عاطفی او است تا هیچ‌گاه احساس نكند كه به علت از دست دادن پدرش خوار و ذلیل شده است. این مسئله به قدری حائز اهمیت است كه خداوند متعال، نیكی به افرد بی‌سرپرست را پس از نیكی به پدر و مادر و اقوام ذكر می‌كند و می‌فرماید: «وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا وَبِذِی الْقُرْبَى وَالْیَتَامَى وَالْمَسَاكِینِ»؛(24) «به پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و مساكین نیكی كنید.»
 مولای موحدان، علی‏علیه‏السلام به عنوان اسوه و راهبر مسلمانان، چنان با ایتام رفتار می‌كند كه او را پدر یتیمان لقب داده‌اند. ابوالطفیل می‌گوید: «روزی علی‏علیه‏السلام را دیدم كه یتیمان را به حضور خود خواست. سپس چنان به آنان تفقد و مهربانی می‌كرد و به آنها عسل می‌خوراند كه بعضی از اصحابش آرزو می‌كردند ای كاش ما نیز یتیم بودیم!» (25)
 رسول خدا‏صلی‏الله‏علیه‏وآله می‌فرماید: «کُنْ لِلْیَتِیمِ كَالْأَبِ الرَّحِیمِ وَ اعْلَمْ أَنَّكَ تَزْرَعُ كَذَلِكَ تَحْصُدُ؛(26) برای یتیم، چون پدر مهربان باش و بدان كه هر چه بكاری، همان را درو می‌كنی.»
 علی بن ابی‌طالب‏علیه‏السلام می‌فرماید: «لَمَّا احْتُضِرَ رَسُولُ اللَّهِ‏صلی‏الله‏علیه‏وآله إِلَى أَنْ قَالَ فَكَانَ آخِرُ شَیْ‏ءٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ‏صلی‏الله‏علیه‏وآله یَقُولُ إِلَیْكَ إِلَیْكَ ذِی الْعَرْشِ لَا إِلَى الدُّنْیَا أُوصِیكُمْ بِالضَّعِیفَیْنِ خَیْراً الْیَتِیمِ وَ الْمَمْلُوكِ؛(27) هنگامی كه رسول خدا‏صلی‏الله‏علیه‏وآله در حالت احتضار بود آخرین چیزی كه از ایشان شنیدم این بود كه می‌فرمود: به سوی خدا و آخرت حركت كنید، نه به سوی دنیا، شما را وصیت می‌كنم به دو ضعیف، یتیم و زیردست نیكی كنید.»
 از دیگر دستورهای اسلام بر اكرام یتیمان می‌توان به موارد ذیل اشاره كرد:
 مدارا با یتیم
 خداوند متعال به پیامبرش دستور می‌دهد كه با آنها با نرمی و مدارا سخن بگو و با لبخندی كه بر آنان می‌زنی، حالت سرخوردگی و اندوه را از آنان دور كن؛ چنان‌كه می‌فرماید: «فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلا تَقْهَر»؛(28) «با یتیم قهر مكن.» قهر به معنای غلبه توأم با تحقیر است.
 این درس رسا، نه برای پیامبر‏صلی‏الله‏علیه‏وآله كه برای امت اوست تا بدانند كه باید از قهر با یتیمان و تطاول و تندی در برخورد با آنان و گاه چهره‌های عبوس در مقابل ایشان خودداری كنند؛ چنان‌كه قرآن می‌فرماید: «أَرَأَیْتَ الَّذِی یُكَذِّبُ بِالدِّینِ * فَذَلِكَ الَّذِی یَدُعُّ الْیَتِیمَ»؛(29) «[ای پیامبر!] آیا دیدی كسی را كه روز جزا را انكار می‌كرد؟ این، همان شخص [بی‌رحمی] است كه یتیم را [به قهر] از خود می‌راند.» دع به معنای دفع شدید و راندن توأم با خشونت است.آنچه می‌توان از این آیه نتیجه گرفت آن است كه راندن یتیم از خود، و ترشرویی در برابر آنان و رد خواسته‌های ایشان، دور سازنده‌ی انسان از قرب به خداوند است.

 نوازش یتیم
 خلأ و كمبودهایی در زندگی انسانها وجود دارد كه جز از طریق محبت و دوستی نمی‌توان آنها را جبران كرد. در این میان، كودكان یتیم، بیش‌ترین نیاز را احساس می‌كنند؛ زیرا بر اثر از دست دادن پدر یا والدین از سرچشمه‌ی محبت دور افتاده و بدین سبب، بیش از هر چیز به نوازش محتاج‌اند و برای این احساس عاطفی و روحی، خواه ناخواه در انتظار پاسخ هستند؛ از اینرو در آیات و روایات بسیاری بر مسئله‌ی یتیم‌نوازی تأكید شده است.
 پیامبر گرامی اسلام‏صلی‏الله‏علیه‏وآله فرمود: «إِذَا بَكَى الْیَتِیمُ اهْتَزَّ الْعَرْشُ عَلَى بُكَائِه؛(30) هنگامی كه یتیم گریه می‌كند عرش خدا به‌خاطر گریه‌اش به لرزه در می‌آید» و امام صادق‏علیه‏السلام می‌فرماید: «مَا مِنْ عَبْدٍ یَمْسَحُ یَدَهُ عَلَى رَأْسِ یَتِیمٍ تَرَحُّماً لَهُ إِلَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِكُلِّ شَعْرَةٍ نُوراً یَوْمَ الْقِیَامَةِ؛(31) هیچ بنده‌ای از روی محبت دست بر سر یتیم نمی‌كشد؛ مگر اینكه خداوند در مقابل هر مو، نوری در روز قیامت به او عنایت می‌كند.»
 این، درست در مقابل چیزی است كه در جوامع دور از ایمان و اخلاص، همچون جامعه‌ی عصر جاهلیت دیروز و امروز رواج داشته و دارد كه نه تنها به انواع حیله‌ها برای تملك اموال یتیمان متوسل می‌شوند؛ بلكه خود او را در جامعه چنان تنها می‌گذارند كه درد یتیمی و فقدان پدر را به تلخ‌ترین صورت احساس می‌كند.

 آثار یتیم‌نوازی
 الف. داخل شدن در بهشت
 امام صادق‏علیه‏السلام فرمود: «مَنْ أَرَادَ أَنْ یُدْخِلَهُ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ فِی رَحْمَتِهِ وَ یُسْكِنَهُ جَنَّتَهُ فَلْیُحْسِنْ خُلُقَهُ ... وَ لْیَرْحَمِ الْیَتِیم؛(32) هر كه بخواهد خداوند او را در رحمتش وارد كند و در بهشتش جای دهد، باید اخلاق خویش را نیكو و به یتیم رحم كند.»

 ب. نرم شدن قلب و برآورده شدن حاجت
 پیامبر اكرم‏صلی‏الله‏علیه‏وآله فرمود: «اَتُحِبُّ اَنْ یَلِینَ قَلْبُكَ وَ تُدْرِكَ حَاجَتَكَ؟‌ اِرْحَمِ الْیَتِیمَ وَامْسَحْ رَأْسَهْ وَ أَطْعِمْهُ مِنْ طَعَامِكَ یَلِینُ قَلْبَكَ وَ تُدْرِكُ حَاجَتَكَ؛(33) آیا دوست داری دلت نرم و خواسته‌ات برآورده شود؟ بر یتیم ترحم كن و دست [محبت] بر سر او بكش و از غذای خود به او بخوران تا قلبت را نرم كند و به حاجتت برسی.»

 ج. ترفیع درجات و محو سیئات
 رسول خدا‏صلی‏الله‏علیه‏وآله فرمود: «وَالَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لاَیَلِی مُسْلِمٌ یَتِیماً فَیُحَسِّنُ وَلاَیَتَهُ وَ یَضَعُ یَدَهُ عَلَی رَأْسِهِ اِلاَّ رَفَعَهُ اللهُ عَزَّوَجَلَّ بِكُلِّ شَعْرَ?ٍ دَرَجَ?ً وَ كَتَبَ لَهُ بِكُلِّ شَعْرَ?ٍ حَسَنَ?ً وَ مَحَا عَنْهُ بِكُلَّ شَعْرَ?ٍ سَیِّئَ?ً؛(34) سوگند به كسی كه جانم در قبضه‌ی قدرت اوست، هر مسلمانی كه سرپرستی یتیمی را بر عهده بگیرد و به خوبی از عهده‌ی ولایت و سرپرستی آن یتیم برآید و دست محبت بر سر او بكشد، به عدد هر مویی [كه از زیر دستش می‌گذرد]، خداوند متعال، مقام او را یك درجه بالا می‌برد و برای هر مو یك ثواب در نامه‌ی عمل وی می‌نویسد و برای هر مو یك گناه از او محو می‌كند.»
 البته نیكی به یتیم می‌تواند به صورتهای مختلف انجام گیرد؛ ولی هیچ نیكی بالاتر از تربیت و آموزش نیست.

 3. آموزش و پرورش
 یكی از مهم‌ترین مسائل درباره‌ی ایتام، بحث تعلیم و تربیت و هدایت آنها به سویی است كه بتوانند در آینده، انسانهای صالح و ثمربخشی باشند. به تجربه ثابت شده است كه هر گاه خداوند متعال، نعمتی را از انسان بگیرد، در مقابل، ظرفیتهای بالایی به او می‌دهد؛ برای مثال اكثر افراد نابینا یا ناشنوا از حافظه و استعداد بالاتری در مقایسه با دیگر افراد جامعه برخوردارند. برخی كودكان نیز در مقابل از دست دادن پدر، استعداد فوق‌العاده‌ای دارند كه هدایت این استعدادها، آینده‌ی جامعه را تضمین می‌كند؛ چنان‌كه افزون بر پیامبر عظیم‌الشأن‏صلی‏الله‏علیه‏وآله بسیاری از علما و دانشمندان نیز در بدو تولد یا در زمان كودكی از نعمت پدر محروم شده‌اند؛(35) اما اگر یتیم را به حال خویش واگذارند و به جای آنكه بر اثر دلسوزی،‌ مهربانی، مراقبت و تربیت، دلش را سرشار از فضایل و عشق به جامعه كنند و به ابزار خدمت به اجتماع مسلح سازند، به او بی‌توجهی و از جامعه طرد كنند، ناخواسته او را به ابزار خصومت به اجتماع مسلح كرده‌اند. در نتیجه فردی بی‌بند و بار و خالی از فضایل و پر از كینه به اجتماع خواهد شد. چنین فردی در نخستین فرصت، ضربه‌های جبران‌ناپذیر خود را به پیكر اجتماع وارد می‌كند و انتقام خود را از اجتماع می‌گیرد؛ همان اجتماعی كه در دوران كودكی یتیم، فرزندان خود را در برابر چشم او می‌بوسید و با بهترین لباس و كیف، آنان را به مدرسه می فرستاد؛ ولی به وی به جرم اینكه فاقد پدر بود، توهین می‌شد.
 در یكی از تحقیقاتی كه درباره‌ی كودكان بزهكار در آلمان انجام گرفت، از 2704 بزهكار جوان، 1171 نفر (یعنی بیش از 43% آنان) یتیم بوده‌اند. در پژوهشی دیگر از آمریكا ملاحظه می‌كنیم كه 70% دختران حاضر در دارالتأدیب، یتیم بودند. (36) نكته‌ی قابل تأمل آنكه صدام و هیتلر به عنوان دو جنایتكار، یتیم بوده‌اند و این نشان‌دهنده‌ی استعداد سرشاری است كه در ایتام وجود دارد؛ ولی آنان در صورت بی‌توجهی، خسارتهای جبران‌ناپذیری را به جامعه وارد می‌كنند. اینجا است كه وظیفه‌ی دولت و جامعه‌ی اسلامی ایجاب می‌كند تا با احداث مدارس غیرانتفاعی برای ایتام ـ و البته با حضور كودكان غیریتیم‌ ـ و ارائه‌ی برنامه‌های آموزشی و پرورشی خاص، باعث شكوفایی بیش از پیش استعداد آنها شوند؛ زیرا رشد و پرورش یتیمان، آینده‌ی آنها و جامعه را تضمین خواهد كرد.

 4. حقوق مالی
 یكی دیگر از حقوق فرزندان یتیم در جامعه، حقوق مالی است كه به دو بخش تقسیم می‌شود: بخش اول مربوط به آنهایی است كه از داشتن امكانات مالی و ارث پدر محروم‌اند و بخش دوم، مربوط به كودكانی است كه دارای اموال بسیاری هستند و به كمك نیاز ندارند. این دو بخش از موضوعات مهمی است كه در آیات متعددی از قرآن به آن سفارش و تأكید شده است.

 انفاق به یتیم
 آنچه پس از مأوی‌دادن به یتیم و اكرام او حائز اهمیت است، برطرف كردن نیازهای مادی وی است؛ چنان‌كه در قرآن و روایات ائمه‌ی اطهار‏علیهم‏السلام نیز تأكید فراوان شده و انفاق به یتیم پس از انفاق به والدین و نزدیكان ذكر شده است.
 انفاق بر یتیم، اعم از نیازهای مالی، خوراكی و پوشاكی است كه باید هر یك به نحو احسن تأمین شود. قرآن كریم پرداخت مال برای رفع نیازمندی خویشان و یتیمان را از مشخصات نیكوكاران برشمرده(37) و در بیت‌المال و اموال مردم نیز حق و سهمیه‌ای برای ایتام نیازمند مقرر كرده است.
 درباره‌ی اطعام آنها نیز دستورهای مكرری رسیده است كه قرآن كریم، سیره‌ی اهل بیت پیامبر‏صلی‏الله‏علیه‏وآله را به عنوان الگوی همه‌ی مسلمانان بیان می‌كند؛ چنان‌كه می‌فرماید: «وَ یُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى‏ حُبِّهِ مِسْكِیناً وَ یَتِیماً وَ أَسِیراً إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّه لا نُریدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لا شُكُوراً»؛(38) «غذای خود را با اینكه به آن علاقه [و نیاز] دارند به مسكین، یتیم و اسیر می‌دهند و می‌گویند ما شما را برای خدا اطعام می‌كنیم و هیچ پاداشی و سپاسی از شما نمی‌خواهیم.» در این آیه‌ی مباركه، خاندان وحی تجلیل شده‌اند؛ زیرا پس از هر روزه، افطاری خود را به مسكین، یتیم و اسیر داده‌اند.
 تأكید اسلام بر رسیدگی به وضع غذایی یتیمان تا آنجا است كه در سالهای قحطی نیز برای آنها سفارش شده است. قرآن مجید، آنان را سزاوارترین قشر جامعه به دریافت كمكهای غذایی در سالهای قحطی بر می‌شمرد. (39)
 حضرت علی‏علیه‏السلام در واپسین وصیتهایش پس از ضربت خوردن می‌فرماید: «اللَّهَ اللَّهَ فِی الْأَیْتَامِ فَلَا تُغِبُّوا أَفْوَاهَهُمْ وَ لَا یَضِیعُوا بِحَضْرَتِكُم؛(40) خدا را خدا را درباره‌ی یتیمان؛ نكند آنان گاهی سیر و گاهی گرسنه بمانند و حقوقشان ضایع شود.»
 مولای پیشوایان جهان كه در قول و عمل به فكر یتیمان است، هر شب با دست خود به یتیمان غذا می‌رساند تا آنجا كه او را ابوالیتامی لقب داده بودند. شخصی می‌گوید در شب تاریكی در میان كوچه‌های مكه می رفتم. زنی را دیدم كه چند بچه را اطراف خود نشانده و كنار در خانه نشسته بود؛ مثل اینكه انتظار كسی را می‌كشید. سبب نشستن او را كنار كوچه در آن دل شب پرسیدم. گفت: «آقایی است كه هر شب می‌آید و به بچه‌های من مهربانی می‌كند. منتظر اویم؛ چون قدری دیر كرده است.»
 در این حال بود كه یكی از بچه‌ها گفت: «یا اماه جاء ابوالایتام؛ مادر! پدر یتیمان آمد.» ناگهان دیدم امیرمؤمنان‏علیه‏السلام آمد و یكایك بچه‌ها را روی دامنش نشاند. لقمه‌های نان را در دهان آنها نهاد و آنها را نوازش كرد. (41)
 این تذكر لازم است كه انفاق به ایتام، مختص كسانی نیست كه از داشتن سرپرست محروم‌اند؛ بلكه شامل یتیمانی نیز می‌شود كه تحت تكفل و سرپرستی فردی از اقوام و خویشاوندان یا رجال صالح قرار دارند؛ زیرا چه بسا قدرت مالی سرپرست به حدی نباشد كه بتواند تمام هزینه‌های كودك را فراهم سازد.

 حفظ اموال یتیم
 یكی از موضوعات مهم دیگری كه در قرآن بر آن تأكید شده، اموال یتیمان است. آنچه مسلم است، یتیمی همیشه با فقر ملازم نیست؛ بلكه برخی از آنها اموال بسیاری دارند و به كمك دیگران نیازی ندارند.
 شارع مقدس، بر حفظ و احترام مال آنها تأكید كرده و از تصرف در آن‌ـ مگر به نحوی كه مصلحت آنان رعایت شود ـ منع فرموده است. مهم‌تر آنكه بعید نیست كه بتوان جلوگیری از ضایع‌شدن مال یتیم را نیز به عنوان واجب كفایی مطرح كرد؛ چنان‌كه در آیه‌ی 77 سوره‌ی كهف، ضمن بیان داستان حضرت موسی و خضر‏علیهما‏السلام به این مهم پرداخته شده است.
 در این داستان، این دو ولیّ خدا برای حفظ مال یتیم، گرسنگی و بی‌مهری مردم را به جان خریدند و با حال گرسنگی، دیوار كهنه و در حال سقوط دو طفل یتیم را ترمیم كردند تا فرو نریزد و گنج نهفته در زیر آن نمایان نشود.
 آنچه می‌توان از آیات مختلف قرآن به دست آورد آنكه:
 1. حفظ اموال یتیم واجب است و سرپرست او نیز به شرطی اجازه‌ی تصرف در مال وی را دارد كه منافع و مصالح او را رعایت كند؛ چنان‌كه قرآن می‌فرماید: «وَلا تَقْرَبُوا مَالَ الْیَتِیمِ إِلا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ»؛(42) «به مال یتیم نزدیك مشوید؛ مگر به نیكوترین وجهی [كه به صلاح او باشد].»

 2. هیچ‌گاه نباید اموال آنها را با اموال خویش مخلوط ساخت؛ به گونه‌ای كه نتیجه‌ی آن، تملك همه‌ی آنها باشد و نیز نباید اموال خوب آنها را با اموال بد خود مخلوط كرد؛ زیرا نتیجه‌اش پایمال شدن حق یتیمان است. قرآن كریم می‌فرماید: «وَ لاَ تَتَبَدَّلُوا الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ وَ لاَ تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلَى‏ أَمْوالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوباً كَبیراً»؛(43) «و اموال بد (خود) را، با اموال خود (آنها) عوض نكنید! و اموال آنان را همراه اموال خودتان (با مخلوط كردن یا تبدیل نمودن) نخورید، زیرا این گناه بزرگی است.» البته این دستور به معنای آن نیست كه غذا و خوراك آنها را از زندگی خود جدا كنیم؛ بلكه به آن معنا است كه اگر زندگی آنها با زندگی شما مخلوط شد، بسان یك برادر با آنها رفتار شود و در صورتی كه مخلوط شدن اموال و غذای آنها با اموال و غذای شما به صلاح آنها باشد، این عمل اشكالی ندارد.

 3. دین مقدس اسلام، ولی یا وصی را از دستمزد عملشان در سرپرستی یتیم محروم نكرده است؛ ولی در عین حال، اغنیا را از گرفتن اجرت این نظارت بر حذر داشته و به آنها این‌گونه خطاب فرموده است: «مَنْ كَانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ»؛(44) «هر كس كه بی‌نیاز است از برداشت حق‌الزحمه خودداری كند.» اما اگر سرپرست، فقیر است، مجاز است مزد خود را با رعایت عدالت و انصاف بردارد: «مَنْ كَانَ فَقِیرًا فَلْیَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ»؛(45)« و آن كس كه نیازمند است، به طور شایسته [و مطابق زحمتی كه می‌كشد] از آن بخورد.»

 4. اسلام، چند شرط را برای بازگرداندن اموال یتیم به او ذكر كرده و بر آن تأكید فرموده است:
 اول: برای برگرداندن اموال، یتیمان را بیازمایید تا زمانی كه به حد بلوغ برسند؛ چنان‌كه می‌فرماید: «وَابْتَلُوا الْیَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوالَهُم‏»؛(46) «زمانی كه یتیمان به حد بلوغ رسیدند، آنها را بیازمایید. اگر در آنها رشد (كافی) یافتید اموالشان را به آنها بدهید.»
 آنچه از كلمه‌ی «حتی» در این آیه استفاده می‌شود آن است كه باید آزمایش یتیمان، پیش از رسیدن به حد بلوغ و به صورت مكرر و مستمر انجام شود و این آزمایش ادامه یابد تا هنگامی كه در آستان بلوغ قرار گیرند و وضع آنها به طور كامل از نظر رشد عقلی برای اداره‌ی امور مالی خود روشن شود.

 دوم: منظور از بلوغ ایتام، تنها بلوغ جسمانی نیست؛ بلكه باید بلوغ فكری و اقتصادی نیز مد نظر قرار گیرد؛ به گونه‌ای كه یتیم، اموال خود را حفظ كند: «فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوالَهُم.» (47)

 سوم: لازم است تا رشد و بلوغ یتیم، كاملا مسلم، و سپس اموالشان به آنها سپرده شود كه این رشد (به دست آوردن تجربه در معاملات و شناخت سود و زیان) پایان جواز تصرف دیگران در اموال آنان است.

 چهارم: دستور اسلام پس از طی مراحل گذشته این است كه برای سپردن مال یتیم به او، چند شاهد بگیرید تا جای اتهام و نزاع و گفتگو باقی نماند. قرآن می‌فرماید: «فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَیْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ»؛(48) «و هنگامی كه اموالشان را به آنها باز می‌گردانید، بر آنان شاهد بگیرید.»

 نكوهش تجاوز به مال یتیم
 چنان‌كه گفته شد، اسلام بر حفظ مال یتیمان تأكید و سفارش بسیار دارد و از ضایع كردن و تملك مال آنها به شدت نهی كرده است. قرآن می‌فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ یَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْیَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا یَأْكُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَیَصْلَوْنَ سَعِیرًا»؛(49) «كسانی كه اموال یتیمان را به ظلم و ستم می‌خورند، (در حقیقت) تنها آتش می‌خورند و به زودی در شعله‌های آتش (دوزخ) می‌سوزند.»
 متأسفانه در بعضی خانواده‌ها پس از فوت پدر، خواهران و برادران بزرگ‌تر بدون توجه به برادر و خواهر نابالغ خود، ارث را بین خود تقسیم می‌كنند و ارثی برای آنان باقی نمی‌گذارند و یا بدون در نظر گرفتن حكم اسلام، مبلغ ناچیزی را برای آنها كنار می‌گذارند؛ در حالی كه اسلام برای جنین در رحم مادر كه پدرش فوت شده نیز همانند دیگران ارث مقرر فرموده است.
 اینجا است كه رسول خدا‏صلی‏الله‏علیه‏وآله می‌فرماید: «یُبْعَثُ نَاسٌ عَنْ قُبُورِهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ تَأَجَّجُ أَفْوَاهُهُمْ نَاراً فَقِیلَ لَهُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ هَؤُلَاءِ قَالَ الَّذِینَ یَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامى‏ ظُلْماً إِنَّما یَأْكُلُونَ فِی بُطُونِهِمْ ناراً وَ سَیَصْلَوْنَ سَعِیرا؛(50) در قیامت، عده‌ای از گورهایش بیرون می‌آیند؛ در حالی كه از دهان آنها آتش زبانه می‌كشد. عرض شد یا رسول الله! آنها چه كسانی هستند؟ فرمود: كسانی كه اموال یتیمان را به ناحق می‌خورند، آنان در شكمهایشان آتش می‌ریزند و به زودی در جهنم افكنده می‌شوند.»
 و نیز فرمود: «شَرُّ الْمَأْكَلِ أَكْلُ مَالِ الْیَتِیم؛(51) بدترین خوردنیها، خوردن [ظالمانه‌ی] مال یتیم است.»
 تصرف در مال یتیم، مخلوط كردن مال خوب او با مال بد خود، محروم كردن او از ارث به علت كوچك بودن یا تقبل هزینه‌های او و ... از مصادیق ظلم به یتیم است و از جمله آثار ظلم به یتیم، بلا، عذاب و سلب نعمت است؛ چنان‌كه امام علی‏علیه‏السلام می‌فرماید: «ظُلْمُ الْیَتَامَى وَ الْأَیَامَى یُنْزِلُ النِّقَمَ وَ یَسْلُبُ النِّعَمَ أَهْلَهَا؛(52) ظلم به یتیمان و جوانان، بلا و عذاب را نازل و نعمتها را از صاحبان نعمت سلب می‌كند.»
 خلاصه آنكه اگر این كودكان بی‌گناه، فردا در گرداب گناه افتند، اگر سینه‌ی پاكشان پر از سوز، كینه و تندخویی شود، اگر این انسانهای بی‌گناه تحقیر و ضایع شوند، اگر این امانتهای زیبا و ظریف الهی صحیح نگهداری نشوند و یا به جرم بی‌پدری از محبت محروم و به بیماری روانی مبتلا شوند یا طغیانگر شده، دچار بحرانهای روحی و عصبی شوند، اگر این اطفال مظلوم، پیش از بلوغ و نبوغ، مانند میوه‌ی نارس از شاخسار زندگی ساقط شوند و شرف و ناموس جامعه بر باد رود، تمامی كسانی كه كوتاهی كرده‌اند، مسئول خواهند بود.
 پس لازم است:
 اولاً: به مادران فداكاری كه سرپرستی اطفال یتیم خود را بر عهده دارند و با مشكلات فراوان، آنها را تربیت می‌كنند یاری رسانده، از این راه، بنیان چنین خانواده‌هایی را تقویت و به اصطلاح پیشگیری كنیم؛ برای نمونه طرح اكرام كمیته امداد امام خمینی‏رحمه‏الله كه با چنین هدفی آغاز شده است، یكی از راههای تقویت این خانواده‌هاست.

 ثانیاً: اگر كودكانی از داشتن والدین محروم‌اند آنها را در كانون گرم خانواده پذیرایی كنیم. رسول خدا‏صلی‏الله‏علیه‏وآله فرمود: «أَحَبُّ الْبُیُوتِ إِلَى اللهِ تَعَالَى بَیْتٌ فِیهِ یَتِیمٌ مُكْرَمٌ؛(53) محبوب‌ترین خانه نزد خدا، آن خانه‌ای است كه در آن كودك یتیمی با عزت و احترام زندگی كند.»

 ثالثاً: مدارس شبانه‌روزی ایتام را كه در جهت رشد و شكوفایی استعداد آنها تلاش می‌كنند، یاری و حمایت كنیم. بسیاری از مشاهیر، نوابغ و علما، یتیم بوده‌اند و به سبب تعلیم و تربیت صحیح به مقامات عالی رسیده‌اند.

 نكته‌ی پایانی آنكه یتیمان را هیچ زمانی فراموش نكنیم؛ به ویژه در ایام عید نوروز و اوایل سال تحصیلی.

 

 

 

(1) بقره/83.
(2) نساء/36 و 37.
(3) بلد/15.
(4) نساء/10 و اسراء/34.
(5) نساء/6.
(6) همان/127.
(7) ماعون/2.
(8) فجر/17 و ضحی/9.
(9) همان/6
(10) انفال/41 و حشر/7.
(11) لسان العرب، ابن منظور، دار صادر، بیروت، سوم، 1414 ق، ج 12، ص 645.
(12) مجمع البیان فی تفسیر القرآن، علامه طبرسی، انتشارات ناصر خسرو، تهران، سوم، 1372 ش، ج1، ص477.
(13) نساء/9.
(14) مستدرك الوسائل، محدث نوری، قم، مؤسسه آل البیت‏علیهم‏السلام ، 1408 ق، ج15، ص 167.
(15) همان، ج2، ص 99.
(16) ضحی/6.
(17) مشكاة الانوار، ابوالفضل علی بن حسن طبرسی، نجف اشرف، كتابخانه حیدریه، 1385 ق، ص167.
(18) الكافی، ثقة الاسلام كلینی، تهران، دار الكتب الإسلامیة، 1365 ش، ج7، ص51.
(19) وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی،قم، مؤسسه آل البیت‏علیهم‏السلام ، 1409 ق، ج16، ص 338.
(20) الكافی، ج6، ص3.
(21) یتیم یا اشكی فتاده بر كویر، حسین ایرانی، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1366 ش، ص64.
(22) همان.
(23) فجر/17 و 18.
(24) نساء/36.
(25) بحارالانوار، علامه مجلسی، بیروت، مؤسسة الوفاء، لبنان، 1404 ق، ج41، ص29.
(26) بحارالأنوار، ج74، ص173.
(27) مستدرك الوسائل، ج15، ص456.
(28) ضحی/9.
(29) ماعون/1 و 2.
(30) مستدرك الوسائل، ج15، ص153.
(31) من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1413 ق، ج1، ص188.
(32) وسائل الشیعة، ج12، ص156.
(33) كنز العمال، علامه علاء الدین هندی، مؤسس? الرسال?، بیروت، چاپ پنجم، 1405 ق، ج 3، ص169.
(34) همان، ص 175.
(35) ر.ك: یتیمان سرافراز، محمد مهدی فجری، انتشارات مهر امیرالمؤمنین علیه السلام (این كتاب با هدف ارایه الگو به مبلغان و مربیان نوشته شده است) ‌و همچنین كتاب قطره‌هایی كه دریا شد از علیرضا فجری، كه با سبك داستانی به معرفی مشاهیر یتیم برای مخاطبان جوان و نوجوان به رشته تحریر درآمده است.
(36) یتیم یا اشكی فتاده بر كویر، ص56.
(37) بقره/177.
(38) انسان/8 و 9.
(39) «أَوْ إِطْعامٌ فی‏ یَوْمٍ ذی مَسْغَبَة * یَتیماً ذا مَقْرَبَةٍ»؛ «اطعام نمودن یتیم دارای قرابت، در زمان قحطی.» بلد/14و15.
(40) الكافی، ج7، ص 51.
(41) رفتارشناسی امام علی‏علیه‏السلام،‌ احمد شرفخانی، انتشارات پارسیان، چاپ اوّل، 1379 ش، ص216.
(42) انعام/152.
(43) نساء/2.
(44) همان/6.
(45) همان.
(46) همان.
(47) همان.
(48) همان.
(49) همان/10.
(50) بحارالانوار، ج72، ص10.
(51) من لا یحضره الفقیه، ج4، ص377.
(52) تصنیف غرر الحكم، مصطفی درایتی، دفتر تبلیغات اسلامی، دوم، 1378 ش، ص 409.
(53) نهج الفصاحة، ابوالقاسم پاینده، تهران، دنیای دانش، 1382 ش، چاپ چهارم، ص 170.

منبع : ماهنامه اطلاع رسانی، پژوهشی، آموزشی مبلغان شماره 122



برچسب هاسبک زندگی, خانه و خانواده, یتیم, یتیم نوازی, اسلام
نسخه چاپیارسال به دوستان

نظر شما:



مطالب پیشنهادی
زن نمونه از منظر قرآن زن نمونه از منظر قرآن
تشکیل زندگی مشترک میان زنان و مردان به موازات حفظ پیوند زناشویی، پیشینه ای به درازای تاریخ آفرینش انسان دارد
نیكى به والدین‏ نیكى به والدین‏
امام جواد علیه السلام همواره به شیعیان خود سفارش مى كرد
یتیم و یتیم‌نوازی در اسلام یتیم و یتیم‌نوازی در اسلام
یتیم به كسی گفته می‌شود كه پدرش را از دست داده باشد
ویژگیهای خانواده قرآنی ویژگیهای خانواده قرآنی
خانواده به عنوان رکن اصلی جوامع بشری والبته سرنوشت سازترین آنهاست
خانواده‌ی خوب، زن و شوهری كه با هم مهربان باشند خانواده‌ی خوب، زن و شوهری كه با هم مهربان باشند
همسران با وفا و صمیمی باشند و به یكدیگر محبت و عشق بورزند
منو بیشتر دوست دارى یا پدر و مادرت رو منو بیشتر دوست دارى یا پدر و مادرت رو
یکی ازاون امور خیلی مهم زندگی، محبت زن و شوهر به همدیگه ست
وقتی پای درد دل خانم ها که بشینید وقتی پای درد دل خانم ها که بشینید
پای درد دل خانم ها که بشینید متوجه می شوید که از همسرشان خیلی گلایه دارند
صحبتای اون خانمی رو  که روی تخت کناری نشسته بود صحبتای اون خانمی رو که روی تخت کناری نشسته بود
اصلا همین مادرا... دیدید چطور مراقب و نگران بچه شونند

• حج
آموزش
احکام
آشنایی با اماکن
• عترت
اهل بیت علیهم السلام
خاندان معصومین
زیارتنامه ها
احادیث و روایات
غدیر
• تاریخ
تاریخ اسلام
تاریخ ایران
انقلاب اسلامی
دفاع مقدس
بیداری اسلامی
• سبک زندگی
حجاب و عفاف
خانه و خانواده
خلاقیت و نوآوری
زندگی شهری
کودک و نوجوان
طب طبیعی
• چند رسانه ای
آوا و نما
عکس
نرم افزار
• هنر دینی
شعر آیینی
حکایات و لطایف
دلنوشته ها
داستانک
 • حج در معارف و کلام
وحی
معصومین ( علیهم السلام )
بزرگان
• اخلاق
اخلاق عملی
اخلاق نظری
• کتابخانه
حج
عترت ( علیهم السلام )
معارف
• سایر
دین شناسی
شخصیت شناسی
پیوندها
کلیه حقوق متعلق مادی و معنوی متعلق به امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما می باشد
امور حج و زیارت صدا و سیما