نسخه چاپی


زندگی حاج آقا نورالله اصفهانی



حاج آقا نورالله اصفهانی، از علمای با نفوذ و سیاستمدار بزرگ اصفهان بودند
 

زندگی حاج آقا نورالله اصفهانی

مقدمه
حاج آقا نورالله اصفهانی، از علمای با نفوذ و سیاستمدار بزرگ اصفهان بودند که نقش بسیار مهم و مؤثّری در وقایع اصفهان و مشروطیت داشتند. مبارزه با نفوذ استعمار و حکام مستبد، همواره قرین نام آن بزرگوار بوده و سرانجام هم در این راه شهد شهادت نوشید. ابتدا، نگاهی کوتاه به شخصیت ایشان خواهیم داشت از منظر علما و شخصیت ها و سپس گوشه های دیگری از زندگی ایشان را بررسی می نمائیم.

فصل اوّل: حاج آقا نورالله از منظر علما و شخصیّت ها
* امام خمینی رضوان الله تعالی علیه: «این چند قیامی که شاهدش بودیم، همه از علما بودند، علمای اصفهان قیام کردند و رأسشان مرحوم حاج آقا نورالله بود»(1) «چند قیامی که در ایران از جانب روحانیون شد که یکی از آنها از اصفهان بود که به دایره وسیعی که تقریباً همة شهرهای ایران اتصال پیدا شد و در قم مجتمع شدند و مرحوم حاج آقا نورالله رأسشان بود و مخالفت با رضاخان کردند»(2)
* رهبر معظم انقلاب "حفظه الله":
- "مرحوم حاج آقا نورالله، انصافاً از یک نظر، قلة امین خاندان (خاندان نجفی) است."
- "از لحاظ فهم سیاسی هم بسیار مرد فهیم و جلوتر از زمان خودش بود، هم در قضیه مشروطه، انسان این مسأله را مشاهده می کند، هم در قضیه رضاشاه".
- "نکته دیگری که درمورد ایشان هست، روشن بینی و روشنفکری است… آن دوره، دوره ای بود که غرب با نشاط و سر زندگی داشت می آمد و حالت تهاجمی داشت، اینها این را می دیدند، این را می فهمیدند."
- "مرحوم حاج آقا نورالله، از آن شرکتی که احداث می کنند، از آن حرفهایی که می زند، از همان گفتگوهایی که در کتابِ "مقیم و مسافر" مطرح می کند، نشان می دهد که مرد بسیار روشن بین، بسیار آگاه و متوجه به ابعاد سلطه بیگانه است."(3)
* شهید مدرس "رضوان الله تعالی علیه": براستی حاج آقا نورالله، دل شیر دارد، او با این قیام، بزرگترین خدمت را برای اسلام انجام داد".(4)
* مرحوم کاشف الغطاء: "عمادالأمه و نورالله الذی یأبی اِلّا اَن یتّمه، ثقه الاسلام و مُروّج الاَحکام وَالعَلیم القَمقام شیخُنا شیخ الهُمام الشیخ آقا نورالله
اَطالَ الله"(5)
* دکتر احمدی نژاد: "مردی که در دوران سخت جدایی ملّت و دولت و نفوذ اجانب و وابستگی نظام سیاسی در ایران، قدمردانگی برافراشت و در تیرگی دوران پهلوی، خواهان بازگشت به مشروطیّت اصیل، که همان نهضت عدالتخانه است، گردید." "اینجانب، ضمن ادای احترام به روح بلند این عالم مجاهد و مقاوم، به نسل جوان و نوجوان ایران اسلامی توصیه می نمایم با مطالعه دقیق و برنامه ریزی شده و مداوم تاریخ معاصر، نسبت به شناخت قهرمانان ملّی و فراز و نشیب های تاریخی، آگاهی و بصیرت یابند."(7)

فصل دوّم
1- مروری بر زندگی ایشان: مرحوم حاج آقا نورالله (رضوان الله تعالی علیه)، در سال 1287 هـ.ق. در شهر اصفهان متولد شدند. پدر ایشان فقیه و مرجع نامدار مرحوم آیت الله، حاج شیخ محمدباقر نجفی (رضوان الله تعالی علیه) و او فرزند مرحوم آیت الله شیخ محمد تقی اصفهانی "رضوان الله تعالی علیه" صاحب کتاب اصولی مشهور «هدایه المستر شدین» می باشند. مادر ایشان هم فرزند مرحوم آیت الله سید صدرالدین صدر "رضوان الله تعالی علیه" از مراجع مشهور بوده است. پدر ایشان از برجسته ترین فقهای اصفهان بوده و شاگردان گرانقدری همچون: آیت الله سیدمحمد کاظم یزدی، آیت الله سید اسماعیل صدر، آیت الله میرزای نائینی (رضوان الله تعالی علیهم اجمعین) و… در محضر ایشان پرورش یافته اند. پدر ایشان، در مسایل سیاسی و اجتماعی هم شهرة اصفهان و اصفهانیان بود و در مصائب و بلایا، حامی مردم محسوب می شدند، مبارزة با ظل السلطان و فرقة ضالة بابیّه از اقدامات مهم ایشان می باشد. مرحوم حاج آقا نورالله، علاوه بر درک محضر علمی و تربیتی پدر، برای تکمیل تحصیلات، راهی عتبات عالیات شدند و سرانجام به سال 1300 به اصفهان مراجعت نمودند و به تدریس اشتغال داشتند. برادر ایشان، آیت الله شیخ محمد حسین نجفی "رضوان الله تعالی علیه"، در وادی سیر و سلوک، موقعیتی خاص داشتند، صاحب تفسیری به نام تفسیر اصفهانی می باشند، و نزد حاج آقا نورالله، موقعیتی خاصّ و محترم داشتند. زندگانی برادر ایشان، قابل توجه ویژه می باشد به خصوص اینکه:
- کثیراً مشغول عبادت خداوند متعال بودند به طوری که گاه چندین روز، غذایی نمی خوردند و مائدة آسمانی بر ایشان نازل می شد.
- از طهارت و پاکی فوق العاده ای برخوردار بودند به طوری که فرموده بودند: "به یاد ندارم طرفه العینی معصیت خدا را کرده باشم"
- ایشان پس از مرگ، بر خدا وارد شدند و هر آنچه که خواستند خداوند متعال به ایشان عطا فرمود.(8)
2- حوزة اصفهان در آن دوران: حوزة اصفهان، به خاطر مرکزیت علمی و سابقة 4 قرنة آن، دارای اهمیت ویژه ای است؛ این حوزه، هرچند از نظر اهمیّت به پای حوزة نجف نمی رسیده، لکن به لحاظ مرکزیت آن در ایران، می توانسته در مسایل سیاسی، سریعتر و فعالتر از نجف، عمل نماید. لذاست که آن دیپلمات کهنه کار انگلیسی «سرهارفورد جونس» گفته: «اگر بخواهیم در این طبقه از دستگاه حاکمه ایران نفوذ کنیم، باید مرکز دینی اصفهان را متلاشی کنیم»9 حاج آقا نورالله و همچنین برادر ایشان در آن دوران، نفوذ مردمی و حوزوی خاصی داشتند، یعنی علاوه بر شهرت بین مردم، خواص حوزه هم اینها را دو روحانی مبرّز و لایق می دانستند و از لحاظ سیاسی و اجتماعی و حوزوی جایگاه خاص و ویژه ای داشتند. همین امر باعث شد که ایشان بتواند اقدامات سیاسی مهم و تأثیرگذاری را انجام دهند که در بخشهای بعدی به نمونه هایی از نفوذ و اقدامات ایشان اشاره ای می شود.
3- حاج آقا نورالله و مشروطه: ایشان به مشروطه به عنوان حکومتی بر مبنای قانون اسلام نگاه می کند. او و برادرش، آقا نجفی، از جمله علمای طراز اوّل ایران بودند که به درخواست متحصنین قم در مهاجرت کبرای سال 1323 هـ. ق. به آن بلد هجرت نموده، درصدر رهبران مخالف استبداد قرار گرفتند. چهرة دیگر ایشان در مشروطه به سال 1326 هـ. ق. باز می گردد که مجلس به توپ بسته شد. پس از آن در سراسر ایران، انجمنها و مجالس مشروطه تعطیل شده، حاج آقا نورالله و برادرشان، با اقبال الدوله، حاکم مستبد اصفهان درگیر شدند. پس از زد و خورد چند روزه بین دسته جات مردمی و دولت، اقبال الدوله دستور می دهد که مرکز و رهبری قیام علیه او (اطراف مسجد شاه) به توپ بسته شود. در این زمان مرحوم آقا نجفی، با صدور فرمان دفاع برای ضرغام السلطنه که از مریدانش بوده، وی را به اصفهان می خواند. خلاصه، قوای بختیاری با یاری علما و مردم، وارد شهر شده، طی نبردی سخت، قوای دولتی را از عالی قاپو عقب می زنند و اسلحه خانة دولتی فتح می شود. اقبال هم در این شرائط، شبانه به کنسولگری انگلیس پناهنده می شود. و نیروی بزرگ مردمی و بختیاری، برای فتح تهران حرکت می کند.

فصل سوّم: مبارزات حاج آقا نورالله
1- جهاد علیه روس و انگلیس: جنگ جهانی اوّل که در سال 1914 میلادی شروع شد، با اینکه آسیا و آفریقا، نقشی در آن نداشتند، لکن سریعاً به این مناطق هم کشیده شد. از جمله به ایران هم سرایت نمود. روس و انگلیس برخلاف رویة بی طرفی ایران، به بهانه های واهی، در ایران، قوا پیاده نموده، کشور را اشغال کردند. در این هنگام بود که حاج آقا نورالله، در مرکز و جنوب به جمع آوری نیرو پرداخته، به آموزش نظامی مردم اقدام نمود، هسته های فدائی ملّی را تشکیل داد، مردان بختیاری و قشقایی را به نبرد کشاند و سرانجام نیز قوای ژاندارمری را به خود ملحق نموده، با اعلان جنگ علیه اشغالگران، اصفهان را تحت تصرف کامل خود در می آورند. بدنبال آن، گراهام، کنسول انگلیس مجروح شده، موجودی بانک استقراض روس مصادره و یکی از اعضای برجستة کنسولگری روس ترور می شود به دنبال آن، هزار نفر از افراد روس به اصفهان وارد شده و آن را به توپ می بندند که مرحوم حاج آقا نورالله در این اوضاع، به عراق می روند.
2- مبارزه با رضاخان: با پایان جنگ جهانی اوّل، حاج آقا نورالله، با استقبال پرشور و گرم مردم اصفهان، وارد شهر می شوند …، هنگامی که علمای شیعه تصمیم می گیرند تا حوزة بزرگ و نیرومندی در قم تأسیس نمایند، حاج آقا نورالله، قیام و هجرت تاریخی خود را علیه فساد حکومت رضاخان برنامه ریزی نموده، عموم علمای ایران را به هجرت فرامی خواند. نظر ایشان این بود که با یک قیام سراسری به رهبری روحانیت ایران در شهر قم حمایت عمومی مردم جلب شده و به دیکتاتوری رضاخان مهر ابطال زده شود. به دنبال آن، غالب علمای بزرگ به سوی قم رهسپار می شوند، بیانیة مهاجرین به رهبری حاج آقا نورالله، منتشر می شود،(10) در مقابل، رضاخان هم که نمی خواست مفاد این بیانیه را بپذیرد تیمورتاش و نخست وزیر حیله گر، مخبرالدوله هدایت را برای مذاکره و وقت کشی با سیاست"اخافة نفوس و ترغیب قلوب" به قم می فرستد. امّا سرانجام چاره را در شهادت آن بزرگوار می بیند.(11)
3- مبارزه علیه ظل السلطان: حاج آقا نورالله،‌ از جهات مختلف با آن شاهزاده مبارزه و مقابله داشتند. یكی از خیانتهای مهم ظل السلطان،‌تخریب بسیاری از بناهای تاریخی و فرهنگی هنری بود كه متجاوز از 100 اثر می باشد. لذا‌، مرحوم حاج آقا نورالله،‌ با مقاومت و ایستادن در مقابل این اقدام آن شاهزاده توانست جلو خیلی از تعدیات را بگیرد و خیلی از آثار مهم و معتبر اصفهان در اثر ترس از علما و مقاومت آنها،‌خصوصاً حاج آقا نورالله از تخریب ظل السلطان مصون ماند. از دیگر جهات مبارزه با ظل السلطان، این بود كه خود را به عنوان "مشروطه خواه" معرفی كرد واین بخاطر پیروزی و موفقیت انقلاب مشروطه بود كه وارث و ودیعه دار پرمدعایی چون ظل السلطان پیدا كرد. جالب اینكه به وسیلة طیف وسیعی از متجددین غرب گرا نیز حمایت شد،‌ و اگر نبود پافشاری و مبارزة حاج آقا نورالله با همراهی مردم ما چه بسا وی به نام مشروطیت،‌ به حكومت جابرانة خود با قدرت و خشونت بیشتری ادامه می داد. لكن سرانجام،‌ با این مبارزات،‌ به بیرون رانده شد.

فصل چهارم: اقدامات اجتماعی،‌ سیاسی ، اقتصادی و نظامی:
حاج آقا نورالله "رضوان الله تعالی علیه"،‌ با توجه به تفكر اسلامی و اندیشة فراگیری كه داشتند،‌ اقدامات مختلف اجتماعی، سیاسی و اقتصادی انجام داده اند كه به بعضی از آنها اشاره ای می شود:
1- تأسیس شركت اسلامیه
* این شركت،‌ توسط علما و تجار پایه گذاری گردید تا در ادامة نهضت و حركت تحریم،‌ به خود كفائی ملّی و استغنا از خارجی بپردازند.
* حاج آقا نورالله و مرحوم آقا نجفی "رضوان الله تعالی علیهما" در تكوین،‌ حركت و استمرار شركت نقش اساسی داشته،‌ به عنوان بانی و حامی آن،‌ تمام مراحل تكوین آن را زیرنظر داشتند.
* تحریم منسوجات فرنگی و كابرد اَقمِشه ی بافندگان ایرانی،‌ به تدریج یك جریان و حركت عمومی شده،‌ سراسر كشور را فرا می گیرد. علاوه بر آن وكلایی در سایر كشورها و شهرهای خارجی قرار داده شد مانند مصر، بغداد،‌ مسكو،‌ لندن و …(12)
* از خصوصیات این طرح،‌ تأیید و پشتیبانی مراجع تقلید و علمای طراز اوّل از این شركت می باشد. آیات عظام: ملامحمد كاظم خراسانی سید محمد كاظم یزدی،‌ ملامحمد حسن مامقانی،‌آیت الله شربیانی، محدث نوری "رضوان الله تعالی علیهم اجمعین"،‌ از جمله این افراد می باشند.
* این شركت،‌ فعالیتهای خود را به منظور بهبود اقتصاد و استقلال كشور،‌ در سایر زمینه ها هم دنبال می نمود. مواردی چون: احداث صنایع ملی تأسیس كارخانجات و گرفتن امتیاز از دولت برای توسعة عمران كشور.
* تأسیس و پیشرفت عالی و برنامه ریزی حساب شدة این طرح موجب شد تا موج آن،‌ در جراید خارجی هم منعكس شود. (13)
* این اقدام،‌ در واقع مبارزة با نفوذ استعمار در ایران اسلامی تلقی می شود.
2- تشكیل انجمن مقدس ملی اصفهان:
* یكی از اقدامات مهم و مؤثر حاج آقا نورالله تشكیل این انجمن بود كه قویترین اهرم و قدرت اصلی سیاسی شهر بود.
* این انجمن تحقق بخش آرمانهای جنبش مشروطیّت اصفهان بوده.
* حاج آقا نورالله "رضوان الله تعالی علیه"،‌ با هوشیاری توانست دست اشخاص فاقد صلاحیت را از این انجمن كوتاه كند. بالاخص مدعی سرسخت و دشمن اصلی یعنی ظل السطان را.
3- خدمات اجتماعی و عام المنفعه: حاج آقا نورالله "رضوان الله تعالی علیه" در زمانی كه قدرت سیاسی مشروطیت را در منطقة وسیعی دارا بودند، اصلاحات زیادی برای رفاه مردم و بالا بردن سطح فرهنگ و اقتصاد آنان،‌ انجام دادند. به نمونه هایی از آن اشاره می شود:
* تأسیس مدارس عام: همچون مدرسة باقریه،‌ حقائق،‌ معرفت،‌ ایمانیه،‌ اسلامیه و… كه در این مدارس به توسط علوم متداول و فنون روز، یتیمان و درماندگان اطفال،‌ از خاك مذّلت،‌ به اوج سعادت و علوم مجّهز می شدند.
* مدرسة خاص ایتام
* تأسیس مریضخانه اسلامی و تشویق مردم و اطبّا برای رونق هرچه بیشتر این طرح.
* تأسیس قرائتخانه: به منظور نشر معارف و آگاهی مردم از اخبار كه محل آن هم حوالی دروازه دولت بود.
* امنیت طرق.
4- اقدامات نظامی
* حاج آقا نورالله با توجه به اوضاع شهر و مملكت،‌ لازم می دیدند،‌ گروهی نظامی و آموزش دیده باشند تا در مواقع لازم،‌ به مصالح شهر و كشور اقدام نمایند. از جملة این موارد می توان به امور ذیل اشاره كرد:
- رسیدگی به امور نظامی و لشكری
- بسیج مردم در تأمین قشون ملّی
- رژة 50 هزار نفری در مقابل حاج آقا نورالله و برادر ایشان كه واقعاً مایة غرور و افتخار است و رژه ای بوده واقعاً جالب و دیدنی(14)
- سوگند یادكردن صاحب منصبان قشون در مقابل حاج آقا نورالله
- نطق و سخنرانی حاج آقا نورالله برای صاحب منصبان قشون (15)

فصل پنجم: كتاب مقیم و مسافر:
این كتاب،‌ مستندترین و جامعترین نوشته ای است كه تصویر روشنی از اندیشة سیاسی حاج آقا نورالله را به ما نشان می دهد. این كتاب،‌ قلمِ مجتهد سیاسی مبارزی را نشان می دهد كه تجربة مبارزه،‌ به وی شناخت خوب از ماهیت و ریشه های استبداد را داده و هم افكار سیاستمداری را معرفی می كند كه به خاطر چند سال حكومت سیاسی،‌ به بسیاری از ظرائف و اصول حكومتی آشنا بوده، در فرصتی مناسب به تشریح و دفاع از مجموعة تجارب و افكار خود پرداخته. این كتاب در 150 صفحه نگاشته شده و ظاهراً جلدهای دیگری هم دارد.
* ایشان برای بیان جامع و منظم اندیشة سیاسی خود، از جنبه های تاریخی و بخصوص از ریشة تاریخ صدر اسلام شروع به بحث و نتیجه گیری می نمایند. حاج آقا نورالله،‌ اصیل ترین جوهرة روزگار صدر اسلام را عمل به قانون،‌ شورا،‌ عدالت و آزادی معرفی می نمایند و حكومت مطلقه و استبدادی را بزرگترین بدعت وارده بر امت اسلامی در صدر اسلام برمی شمرند.
* حاج آقا نورالله،‌ بحث صدر اسلام را ادامه داده،‌ بعد از تحلیلی مختصر،‌ به بیان یك فرق عمده بین سلاطین مقتدر امپراطوریهای اسلامی با حكام و سلاطین روزگارش می پردازد.(16) از جمله مطالبی كه در این كتاب به آن برمی خوریم:
- تبیین اصول و اصلاح در جنبش مشروطیت
- تفاوت "مشروطة با محتوای شریعت" و "مشروطة با اصول غرب"
- اندیشة برتری هویت اسلامی بر تمدن غربی
- نفی مطلق استعمار
- استعمار و استبداد،‌ دو عامل اصلی انحطاط مسلمین
- توسل،‌ دعاو مهدویت،‌ مكمّل و برانگیزندة جهاد و جنبش
- ماهیت استبداد و رابطة آن با دین،‌ اقتصاد،‌ استعمار،‌ مردم، و…
- اندیشة نفی اساسی سلطنت و قبول جمهوری و پارلمان
- مبحث آزادی،‌ عدالت و مساوات

فصل ششم: شهادتِ نورخدا:
اوایل دیماه 1306 بود. صد روزی از مهاجرت و قیام می گذشت. كسالت مختصری بر رهبر قیام عارض شده بود. طلاب آن روز حوزة علمیه كه مراجع عالیقدر امروزند،‌ نقل كرده اند كه آیت الله حائری شیرازی (رضوان الله تعالی علیه)،‌ برای عیادت به منزل آقا نورالله رفته و همراه ایشان چند نفر از اطبا هم آمده بودند. همگی متفّق بودند كه مسألة مهمی نیست و عارضة آقا فقط تب و كسالت مختصری است كه با استراحت و مراقبت،‌ به زودی بر طرف شده،‌ سلامت كامل خود را باز خواهد یافت. حكومت جابر وقت كه هیچكدام از ترفندهایش به نتیجه نرسیده بود و خطر اوج گیری مجدد نهضت با پیوستن مجتهد مشهور آذربایجان به آقا نورالله را حس می كرد،‌ دست به كار شد. روز دوشنبه اول صبح،‌ مأمورین اجرای جنایت بلافاصله وارد خانة حاج آقا شدند. پسر ركن الدوله حاكم وقت قم همراه یك پزشك قلابی از جمله افراد بودند. با وانمود كردن اینكه از طرف اعلیحضرت مأمور معالجة ایشان هستند، مشغول معاینه و گرفتن نبض حاج آقا می شوند و می گویندكه جنابعالی بیماری "مالاریا" دارید،‌ باید آمپول تزریق كنید. حاج آقا كه توطئه را فهیمده بودند می فرمایند: من عادت دارم كارهایم را با استخاره انجام دهم … . ولی آن مأموران جانی،‌ فرصت به حاج آقا نمی دهند،‌ دست حاج آقا را گرفته و آمپول را تزریق می كنند و بلافاصله منزل را ترك می گویند. خلاصه،‌ آثار آن آمپول مرگ بلافاصله ظاهر شد،‌ رنگ از چهرة ایشان پرید،‌ حاج آقا كه بلند شده بودند و چند قدمی راه رفته بودند، ناگهان به شدت بزمین می خورند و كم كم حالت تشنج به آن ولی خدا دست می دهد. رژیم جنایتكار كه دسیسه اش تمام نشده بود،‌ در همان لحظات جان دادن،‌ بر بالین ایشان حاضر می شوند (3 نفر پزشك با رضاخان) و می بینند كه كار از كار گذشته است. روزنامه ها هم بعد از شهادت،‌ خبر "اعزام اطباء را از طرف شاه" انعكاس دادند و بهره برداری تبلیغی خود را كردند. پیكر پاك و مطهر ایشان با عزت و شكوه،‌ تشییع شد و در نجف اشرف‌،‌ در مقبرة مرحوم كاشف الغطاء "رضوان الله تعالی علیهما" به خاك سپرده شد. از جمله وقایع ناشی از شهادت ایشان عزاداری عجیب و كم نظیر مردم اصفهان بود كه در تاریخ ماندگار شد.
ای آقای ما،‌ سرور ما،‌ جای تو خالی است ای نایب پیغمبر ما،‌ جای تو خالی است
آیت الله زمان رفت زدست ای خدا بیرق اسلام شكست،‌ ای خدا بیرق اسلام شكست.

منابع:‌

1- نجفی،‌ موسی؛ اندیشة سیاسی و تاریخ نهضت حاج آقا نورالله،‌ تهران،‌ چاپ و نشر نظر،‌ 1378.
2- خبرنامه شمارة2، مربوط به همایش حاج آقا نورالله،‌ مرداد 84.
3- خبرنامه شمارة 1،‌ مربوط به همایش حاج آقا نورالله،‌ اردیبهشت 84.
4-
www.mehrnews.com (خبرگزاری مهر).

پی نوشت ها:

1. رك: صحیفة نور،‌ سخنرانی امام به تاریخ 8/8/58.
2. همان
3. بیانات رهبر معظم انقلاب،‌ همایش مرحوم حاج آقا نورالله،‌ 15/5/84.
4. به نقل از:‌حاج آقا نورالله اصفهانی،‌ موسی نجفی،‌ ص 5-4.
5. همان،‌ ص 5.
7. پیام رئیس جمهور به همایش‌، 15/4/84،‌ به نقل از خبرگزاری مهر
8. رك: وارستة پیوسته،‌ حاج آقا مهدوی (حفظه الله)
9. اسماعیل رایین،‌ حقوق بگیران انگلیس در ایران،‌ تهران،‌ 1363.
10. رك: حاج آقا نورالله اصفهانی، موسی نجفی،‌ ص 25
11. برای تفصیل بیشتر رك: حاج آقا نورالله اصفهانی،‌ موسی نجفی،‌ ص 245- 221.
12. رك: حاج آقانورالله،‌موسی نجفی،‌ ص 35.
13. رك: همان،‌ ص 61.
14. رك: حاج آقانورالله،‌ موسی نجفی، ص 8-134.
15. رك: حاج آقانورالله،‌ موسی نجفی، ص 142.
16. رك: حاج آقانورالله،‌ موسی نجفی،‌ ص 332.



برچسب هاتاریخ, تاریخ ایران, علما, اصفهان
نسخه چاپیارسال به دوستان

نظر شما:



مطالب پیشنهادی
گزارشی درباره شهادت سید حسن مدرس گزارشی درباره شهادت سید حسن مدرس
در سال 1316 مرحوم اقتداری شوهر من رئیس شهربانی كاشمر بود
17 شهریور 1357؛ یک نقطه عطف تعیین‌کننده 17 شهریور 1357؛ یک نقطه عطف تعیین‌کننده
از دیگر پیشنهادات مقدم به دولت شریف امامی و نیز شخص شاه، طرح حساب شده آزادی شماری از زندانیان سیاسی در مناسبتهای مختلف بود.
عملکرد رادیو بی بی سی فارسی در شهریور بیست و کودتای 28 مرداد عملکرد رادیو بی بی سی فارسی در شهریور بیست و کودتای 28 مرداد
امروزه قدرت و تأثیر رسانه ها بر افکار عمومی بر هیچ کس پوشیده نیست
روابط سیاسی ایران و انگلیس در تاریخ معاصر ایران (از دوره قاجار تا رضاخان) روابط سیاسی ایران و انگلیس در تاریخ معاصر ایران (از دوره قاجار تا رضاخان)
ابتدا از سوی دولت انگلستان شخصی به نام "سرهار فورد جونز" در بهار 1224ق/ 1809م برای بار دوم به ایران آمد
ملاحظاتی بر تاریخ مُعاصر ایران ملاحظاتی بر تاریخ مُعاصر ایران
محمد حسن خان سینکی (مجدالمللک)" اندیشه گری از دستگاه حاکم (80-1809/98- 1224): وی از وابستگان به دربار و دستگاه قاجار بود
ایران، بازیچه ی قدرت های بزرگ ایران، بازیچه ی قدرت های بزرگ
تأثیر پیروزی برق آسای آلمان در جبهه ی فرانسه بر سیاست جهانی بسیار عمیق بود.
اشغال ایران و بحران غذایی جنگ دوم جهانی اشغال ایران و بحران غذایی جنگ دوم جهانی
به زودی پس از اشغال نظامی ایران توسط متفقین کمبود مواد غذایی برای مردم هر روز محسوس تر شد.
جریان اسلام گرای شیعه-بخش دوم جریان اسلام گرای شیعه-بخش دوم
می رسیم به نهضت مشروطه که اولین جایی است که جریان اسلام گرای شیعه به طور جدی در آن مطرح می شود.
جریان اسلام گرای شیعه-بخش اول جریان اسلام گرای شیعه-بخش اول
جریانی که می خواهیم از آن صحبت کنیم جریان اسلام گرای شیعه است.
اصفهان عهد مغول اصفهان عهد مغول
مغولان در سال 649 ه ق اصفهان را تصرف نمودند و (هولاکوخان) (نواده ی چنگیز) و فرزندانش،قریب صد سال بر اصفهان حکومت راندند

• حج
آموزش
احکام
آشنایی با اماکن
• عترت
اهل بیت علیهم السلام
خاندان معصومین
زیارتنامه ها
احادیث و روایات
غدیر
• تاریخ
تاریخ اسلام
تاریخ ایران
انقلاب اسلامی
دفاع مقدس
بیداری اسلامی
• سبک زندگی
حجاب و عفاف
خانه و خانواده
خلاقیت و نوآوری
زندگی شهری
کودک و نوجوان
طب طبیعی
• چند رسانه ای
آوا و نما
عکس
نرم افزار
• هنر دینی
شعر آیینی
حکایات و لطایف
دلنوشته ها
داستانک
 • حج در معارف و کلام
وحی
معصومین ( علیهم السلام )
بزرگان
• اخلاق
اخلاق عملی
اخلاق نظری
• کتابخانه
حج
عترت ( علیهم السلام )
معارف
• سایر
دین شناسی
شخصیت شناسی
پیوندها
کلیه حقوق متعلق مادی و معنوی متعلق به امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما می باشد
امور حج و زیارت صدا و سیما