شبکه تلویزیونی اینترنتی لبیک |خانه|--|درباره ما|--|ارتباط با ما|


شنبه 9 ارديبهشت 1396  


  نسخه چاپی


خواجه نصیرالدین طوسی و فتح بغداد



سیل خروشان قتل و غارت مغولان از آسیای میانه تا ایران را در کام خود فرو برد
 

خواجه نصیرالدین طوسی و فتح بغداد

فصلنامه تاریخ اسلام
 
سال نهم ،پاییز و زمستان 1387 ، شماره مسلسل 35-36
سیل خروشان قتل و غارت مغولان از آسیای میانه تا ایران را در کام خود فرو برد و حتی شهر بغداد را به ارتش و غارت و بیداد خود سوزاند . عده ای از نویسندگان شیعه و سنی باعث حادثه خونین بغداد را خواجه نصیرالدین طوسی می دانند، شیعیان هدف خواجه را از این کار، گامی به سود جهان اسلام، و سنیان نابودی اسلام می دانند. خواجه نصیرالدین طوسی اندیشمندی بلند مرتبه است که مقام مهم اداری وی در دستگاه مغولان و هماهنگی او با حمله هلاکوخان به بغداد از یک سو، فعالیت های گسترده او در زمینه های علمی و فنی و نجومی از سوی دیگر موضعی جدال انگیز را درباره او پدید آورده است . به نظر می رسد که طوسی هم از سوی ممدوحان خود و هم از طرف منتقدانش تا حدودی مورد قضاوت نادرست قرار گرفته است .در این نوشتار به میزان نقش یا عدم نقش خواجه نصیرالدین طوسی در یورش مغولان به بغداد پرداخته است.
کلید واژه : خواجه نصیرالدین طوسی ، مغول ، هلاکو، بغداد ، یورش.

مقدمه
 
به گواهی تاریخ ،روزگاری مشرق زمین گاهواره تمدن بوده است.در تاریخ مشرق زمین ، قرن هفتم ویژگی خاصی دارد، در این قرن که از یک قرن کشت و کشتار است و از طرف دیگر قرن رونق علم و دانش ، نابغه ای ظهور یافت که توانست علم و سیاست ودین و اخلاق را با سرپنجه تدبیر و تنویر خود پیوند دهد و با به کار گرفتن چنین استعدادی قله های فروپاشیده علم و دانش را دوباره برافراشته سازد. او فیلسوف ، منجم ، متکلم و سیاست مدار شیعی محمد بن محمد بن حسن معروف به خواجه نصرالدین طوسی است . در روزگاری که شمشیر تاتار و مغول ،خاندان های کوچک و بزرگ را از هم پاشیده و دنیا از هجوم مغول ها به وحشت فرورفته و فساد و کسادی دانش و مروت حکمفرما بود،ظهور چنین دانشمندی مایه اعجاز است . نصیرالدین پس از جلب اعتماد «هلاکوخان» و انتخابش به عنوان مشاور، از این فرصت کمال استفاده را برد و بنای عظیمی را پی ریزی کرد که تاریخ از آن بهره ها برده است.
هلاکو در سی ذی القعده 653/ اول ژانویه 1256 به همراه 129 هزار مرد جنگی از جیحون گذشت وتقریباً بدون هیچ مقاومتی بخش های شمالی فلات ایران را تصرف کرد و به پیشرفت خود به سوی غرب ایران ادامه داد. رکن الدین خورشاه،آخرین رئیس اسماعیلیه ، سعی می کرد تا به هر صورتی هلاکو و مغولان را از تصرف قلاع اسماعیلیه منصرف کند،اما در سال 654ق ، قلعه الموت به تصرف درآمد و حکومت اسماعیلیه بعد از 170 سال به پایان رسید و به دستور منگوقا آن ، برادر هلاکو، خورشاه کشته شد. هلاکو بعد از شکست اسماعیلیه ، عازم بغداد شد و در این عزیمت بزرگانی مانند عطاملک جوینی ، خواجه نصیرالدین طوسی و ابوبکر سعد اتابک در رکابش بودند .
در فاصله یورش اول و دوم مغول به سرکردگی چنگیز و هلاکو به ایران ،یعنی در سال (637ق/1038م) رکن الدین خورشاه اسماعیلی برای جلب مساعدت دولت های اروپایی بر ضد مغولان هیئتی به اروپا فرستاد ؛اما اروپاییان به این درخواست پاسخ مثبتی ندادند.
به گفته ماتیو پاریس دولت های اروپایی سفیران اسماعیلی را به سردی پذیرفتند و به پیشنهادهای آنان توجهی نکردند.هیئت دیگری نیز به همین منظور به دربار هنری (Henry) سوم پادشاه انگلیس رفت؛ ولی این هیئت نیز توفیق نیافت ، زیرا اسقف وینچستر (Winchester) پس از شنیدن خبر ورود سفیر اسماعیلی ، گفت بگذارید این سگان یکدیگر را پاره کنند ونسل یکدیگر را بر اندازند ،آن وقت ما بر روی خرابه های شهرهای ایشان آیین کاتولیک را بنیان می نهیم؛در آن صورت دنیا یک شبان و یک رمه خواهد داشت.(1) اما این هجوم ویرانگر نه تنها ایران را بلعید ، بلکه تا اروپای مرکزی نیز رسید و سپایان «جبه» و «سوباتای» به روسیه رسیدند و چنی بعد لشکریان نوه چنگیز به نام «باتو» به روسیه ، لهستان ، مجارستان ، دالماسی ، ترانسیلوانی و شبه جزیره بالکان راه یافتند و همه جا به قتل عام و ویرانی و هلاکت پرداختند.
یورش مغول در سراسر جهان آن روز چنان هراسی ایجاد کرد که به گفته ماتیوپاریس ماهیگیران گاتلند (Gothland) و فریزلند (freisland) جرأت نمی کردند از دریای شمال عبور کنند و دریارموت (Yarmouth) به صید ماهی بپردازند و در نتیجه در آن سال ماهی هرینگ در انگلستان فراوان و ارزان شد،به طوری که چهل یا پنجاه عدد آن به یک سکه نقره حتی در نواحی دور از ساحل خرید و فروش می شد.(2)
ایران حدود چهل سال به دست مغولان غیرمسلمان غارت شد و عده زیادی به خاک و خون کشیده شدند ؛ ولی در تمام این مدت دربارخلفای عباسی در دو طرف دجله در بغداد به عیش و نوش مشغول بودند و از اینکه دشمن نافرمانی چون خوارزمشاهیان نابود شدند خوشحال بودند و با آن همه سپاه هیچ اقدامی برای دفاع از مردم بی دفاع نکردند .(3) اما سؤالی که در اینجا مطرح است اینکه نهاد خلافت چرا در برابر مغولان بیگانه به سرعت به زانو درآمد؟
ابواحمد عبدالله مستعصم که در سال 640ق به خلافت رسیده بود مردی بی کفایت ،بی تدبیر و عشرت طلب بود و تدبیر امور را به وزیرخود مؤید الدین علقمی ـ که به پندار بعضی خود و یارانش در اندیشه برانداختن خلیفه بودند ـ سپرده بود. ابن کثیر که برای خلیفه عباسی خیلی متأثر است ، می نویسد : تعداد سربازان خلیفه از مرز بیست هزار نفرتجاوز نمی کرد.همین تعداد هم در نهایت سختی و ذلت به سر می بردند،به طوری که در خیابان ها و درهای مساجد گدایی می کردند. به گفته مورخان هنگامی که قوم غارتگر مغول در دروازه های شهر بغداد بودند، خلیفه در کاخ خود با کنیزکان و زن های آوازه خوان مشغول خوش گذرانی بود.(4)
سیاست سست و متزلزل مستعصم عباسی و وزیرش ، که قادر به تصمیم مشخص و قاطعی نبودند،بستن یک پیمان مسالمت آمیز را با مغولان غیرممکن ساخت . به علاوه ظلم و ستم عباسیان بر عموم مردم و فساد حاکم بر دستگاه خلافت ، زمینه مساعدی را بر سقوط بغداد و خاندان ظالم عباسی فراهم آورد.
هلاکو در روز دهم رمضان سال 655ق. ایلچیانی پیش خلیفه فرستاد و از او خواست شخصاً به خدمت آید یا ابن علقمی و دو ندیمش سلیمان و دوات دار صغیر را برای رسانیدن پیام به نزد او فرستد. خلیفه دو نفر دیگر را فرستاد و هلاکو را تهدید کرد ودستور داد که به خراسان برگردد. هلاکو بار دیگر توصیه خود را تکرار کرد و این بار به تدبیر ابن علقمی قرار شد هدایایی برای هلاکو فرستاده شود و به نام وی در بغداد خطبه و سکه رایج گردد؛ولی دوات دار مانع شد و سلیمان خلیفه را به تجهیز لشکر واداشت . این بی تدبیری ندیمان ، تاوان سختی داشت و بغداد قتل عام شد و خلیفه را به نمد و نمدمالان سپردند.
«تصمیم گرفته شد تا خلیفه را در نمدی بپیچند و به تدریج با ضرب چوب و لگد بکشند تا در صورت ظهور حادثه ای احتمالی ،دست از کار بکشند.»(5)
لابد این نهایت لطف مغولان بود که خلیفه را به همان شیوه ای کشتند که شاهزادگانشان را می کشتند !(6)
در چهارم صفر 656ق. سرانجام مغولان شهر بغداد را به آتش غارت و بیداد سپردند و مردم را به تیغ بی دریغ گذراندند . به دستور هلاکو لشکریان تا چهل روز بغداد را قتل عام کردند . گویند بیش از 2/300/000 نفر را کشتند و از خون مردم نهرها جاری شد و دردجله ریخت .«مغولان به قدری کشتند که از خون کشتگان نهری بر صفت نیل روان گشت »(7) به گفته مورخان ، لشکر مغول حدود دویست هزار نفر بودند .(8)
هلاکو سپس فرمان غارت بغداد را صادر کرد و مستعصم به دست خود کلید خزائن اجدادی را به هلاکو سپرد . خواجه نصیر نوشته است که هلاکو طبقی زر پیش خلیفه نهاد و گفت بخور. او گفت زر نتوان خورد . گفت پس چرا نگه داشتی و به لشکریان ندادی ؟ و این درهای آهنین را چرا پیکان نساختی و به کنار جیحون نیامدی تا من از آب نتوانم گذشت ؟ خلیفه گفت تقدیرخدا چنین بود . هلاکو گفت پس آنچه بر سر تو خواهد آمد نیز به تقدیر خداست .(9)
نکته قابل تأمل درباره فتح بغداد اینکه برخی از نویسندگان شیعی و سنی ،خواجه نصیر را باعث و بانی حادثه خونین بغداد دانسته اند . گروهی خواجه نصیر را بر هم زننده وحدت دولت عربی ـ اسلامی دانسته و معتقدند به دست او وحدت عربی در آن زمان پاشیده شد؛اما امعان نظر منصفانه در تاریخ روشن می سازد که خلیفه عباسی معاصر سلطان خوارزمشاه نامه هایی به چنگیز مغول نوشت و در آن او را برای حمله به ایران برای از بین بردن دولت ایران تشویق کرد . بی شک تهاجم مغول به ایران مقدمه هجوم آنان به بغداد بود. در حقیقت خواجه در این باره گناهی نداشت و اگر لیاقت و کیاست خواجه پس از آنهمه وقایع و خونریزی نبود جهان اسلامی امروز چه وضعی داشت؟
برای تحقیق درباره خواجه نصیرالدین طوسی در هجوم مغولان به بغداد باید منابع مهم مربوط به تاریخ تحولات آن دوره را مورد بررسی قرار داد.
طبقات ناصری از منهاج سراج به سال 658 ق/1259م که چند ماهی پس از سقوط بغداد نوشته شده است ، هرگز هجوم مغولان به بغداد را به خواجه نصیرالدین طوسی نسبت نداده و حتی نامی از خواجه نصیرالدین در کتاب خویش ذکر نکرده است.
ابن فوطی درکتاب الحوادث الجامعه که در سال 657 ق نوشته ، ضمن پرداختن به سقوط بغداد و کشته شدن خلیفه عباسی ، به نقش خواجه در فتح بغداد اشاره ای نکرده است .(10)
خواجه نصیرالدین طوسی در رساله ای به نام «کیفیت واقعه بغداد» که یورش مغولان به بغداد را بررسی کرده ،از فعالیت و نقش خود در یورش هلاکو به بغداد سخنی نرانده است.(11)
منابع یاد شده قدیم ترین منابع تاریخی در زمینه سقوط بغداد است ؛ولی همان طور که گفته شد ، دلیل و نشانه ای از آن نوشته ها درباره نقش تأثیرگذار خواجه نصیرالدین طوسی در یورش هلاکو به بغداد یافت نمی شود. می توان گفت خواجه نصیرالدین که در رساله «کیفیت واقعه بغداد» به عنوان یک ناظر و شاهد عینی ، حوادث سقوط بغداد را گزارش می کرده ، اما از نقش خود در این حادثه سخنی نگفته ،می تواند نشانه عدم نقش سازنده و تعیین کننده او در روند سقوط بغداد باشد.
حمدالله مستوفی در تاریخ گزیده (730ق/1329م) نیز به نقش خواجه نصیرالدین در یورش به بغداد اشاره نکرده است.
ابن طباطبا (ابن طقطقی ، متوفای 709ق) در کتاب الفخر فی الادب السلطانیه و الدول الاسلامیه که از منابع مهمی است که در روزگار نزدیک به سقوط بغداد به سال 701 ق نگاشته است . درباره احوال مستعصم عباسی و فتح بغداد نوشته ،ولی از خواجه نامی نبرده است ،جز اینکه می گوید: هنگامی که ابن علقمی نزد هلاکو آمد،خواجه او را معرفی کرد.(12)
ابوالفداء در المختصر فی اخبار البشر مطالبی درباره فتح بغداد و حتی شرح حال طوسی آورده است ؛ولی به نقش او در سقوط بغداد اشاره نکرده است.(13)
ابن عبری (متوفای 658ق) بحثی درباره فتح بغداد آورده و از وفات خواجه و علوم مربوط به او بحث مفصل کرده است؛ ولی از مسائل سیاسی و نقش او در فتح بغداد یا تشویق خواجه ، سخنی نیاورده است.(14)
مؤلف طبقات ناصری حتی در بیان حوادث سال 658 ق و سقوط بغداد،به پیروزی های خیالی و خیانت ابن علقمی پرداخته است ، اما هیچ اسمی از خواجه نیاورده است.(15)
محمدبن شاکرکتبی (متوفای 764ق) مؤلف کتاب فوات الوفیات ، از زندگی خواجه و حرف شنوی هلاکو از وی سخن به میان آورده ،ولی به تأثیر خواجه در فتح بغداد و تحریک هلاکو اشاره ای نکرده است.(16)
ابن وردی (متوفای 749ق) مورخ قرن هشتم هجری در کتاب تاریخش واقعه بغداد را آورده و درباره نقش علقمی وزیر سخن گفته ،ولی درباره خواجه حرفی نزده است.(17) او در تعیین سال وفات خواجه از وفات او در سال 671 ق و خدمت علمی اش به هلاکو و ساختن رصد خانه ،سخنان زیادی گفته ، ولی اشاره ای به تأثیر او در فتح بغداد نکرده است.
ذهبی ،رجالی و محدث اهل سنت (متوفای 746ق) ، ضمن تشریح فتح بغداد (656ـ 657ق) و بیان موضع علقمی ، اشاره ای به خواجه نکرده است .(18)
نخجوانی در تاریخ السلف که در سال 724ق نوشته است ، با وجود بحث درباره فتح بغداد،(19) از خواجه سخنی نگفته است .
غسانی (متوفای 761ق) ضمن اهانت های زیاد به ابن علقمی در مورد فتح بغداد ، (20) اسمی از خواجه و نقش او نبرده است .
ابن کازرونی (611-697ق) درکتابش نامی از خواجه طوسی به میان نیاورده است .(21)
ابن تغری بردی در کتاب النجوم الزاهره ضمن بیان عدم تدبیر و عیاشی خلیفه گوش سپردن او به ساز و آواز ، اشاره ای به نقش طوسی نکرده است .(22)
سیوطی در تاریخ الخلفا با اینکه مثل ابن وردی و ذهبی تعصب خاصی بر ضد شیعه دارد، اشاره ای به نقش خواجه در سقوط بغداد ندارد.
امیرعلی در مختصر تاریخ العرب ضمن نقل جزئیات جنایات مغول در بغداد و خیانت ابن علقمی ،اسمی از خواجه نبرده است .(23)
تا قبل از ابن تیمیه و شاگردش ابن قیم جوزیه یا خواندمیر ، اشاره ای به نقش خواجه درسقوط بغداد نشده است. این دلیلی بر صحیح نبودن تهمت خواجه و عدم صحت نقل های مغرضانه است . ابن خلدون در العبربا اینکه به شدت از ابن علقمی انتقاد کرده و مستعصم را ستایش کرده است ،از خواجه سخنی نگفته است . ده ها کتاب تاریخی درباره سقوط بغداد و حتی چگونگی مقدمات و نامه های هلاکو به المستعصم نوشته و علل و عوامل سقوط بغداد را پیش از سقوط تا قتل عام و پس از سقوط توضیح داده اند، اما حتی یک نفر و یک گزارش از خواجه به عنوان محرک نام نبرده است جز رشیدالدین فضل الله که در کتاب جوامع التاریخ به این ادعا پرداخته است . ظاهراً جامع التواریخ رشید الدین فضل الله (710ق/1310م) نخستین کتاب تاریخی است که هجوم هلاکو به بغداد را به نوعی به خواجه نصیرالدین نسبت می دهد. رشید الدین در این زمینه می نویسد که خان بزرگ مغول «منگوقا آن» به هلاکو دستور داد که بر توران ، ایران ، دژهای اسماعیلیان و بغداد یورش برد، و افزود که اگرخلیفه بغداد خدمت هلاکو را پذیرفت و به فرمان وی گردن نهاد باید در امان بماند و گرنه وی را به سرنوشت دیگر نافرمایان دچار سازد . هلاکو در این زمینه با ارکان دولت و اعیان حضرت در باب عزیمت به رایزنی پرداخت . حسام الدین منجم که به فرمان «قا آن» مصاحب او بود گفت که مبارک نباشد قصد خاندان خلافت کردن و لشکر به بغداد کشیدن ،زیرا هر پادشاه که قصد بغداد و عباسیان کرد، از ملک و عمر تمتع نیافت. چون این ستاره شناس پرآوازه به واسطه قربت جرأتی داشت سخنان و هشدارهای خود را بدین گونه به روشنی و بی پرده آورد که در صورت یورش هلاکو به بغداد شش فساد ظاهر می گردد:یکی آنکه اسبان بمیرند و لشکریان بیمار شوند، فساد دیگر اینکه آفتاب برنیاید . به علاوه گفت که دیگر باران نخواهد بارید و باد صَرصَر برخیزد و جهان به زلزله خراب شود، و افزون بر آن گیاهی از زمین نروید و سرانجام پادشاه بزرگ [هلاکو] در آن سال وفات کند.
بنا به سخن رشید الدین به رغم این هشدارها بخشیان و امرا گفتند رفتن به بغداد عین مصلحت است . در این هنگام هلاکو به سراغ خواجه نصیرالدین رفت و با وی کنکاج کرد.
خواجه متوهم گشت و پنداشت که بر سبیل امتحان است . گفت از این احوال هیچ یک حادثه نشود. فرمود که پس چه باشد؟ گفت آنکه به جای خلیفه هلاکو خان بود. حسام الدین را طلب فرمود تا با خواجه بحث کند . خواجه گفت به اتفاق جمهور و اهل اسلام بسیاری از صحابه کبار شهید شده اند و هیچ فسادی ظاهرنشد و اگرگویند خاصیت عباسیان است ؛از خراسان طاهر به حکم محمود بیامد و برادرش محمد امین را بکشت و متوکل را پسرش به اتفاق امرا بکشت ،منتصر و معتز را امرا و غلامان بکشتند و علی هذا چند خلیفه دیگر بر دست هر کس به قتل آمدند و خللی ظاهر نگشت.(24)
همان طور که پیش تر هم گفته شد، سخنی درباره نقش خواجه نصیرالدین در سقوط بغداد قبل از سخنان بالا مشاهده نشده است.
کتاب تجزیه الامصار و تزجیه الاعصار (وصاف الحضره) (728ق/1327م) که هفده سال پس از جامع التواریخ نگاشته شده است ،درباره گفت و گوی خواجه نصیرالدین طوسی با هلاکو در خصوص هجوم به بغداد می نویسد:
هلاکو در تصمیم این عزیمت و استضافت آن مملکت از رأی مولانا نصیرالدین استکشافی کرد و از روی احکام نجومی استشارتی و بعد از تسییرطالع و تقویم کواکب و تحقیق نظر و اتصالات سعود عرضه داشت که استخلاس آنجا مزید کلفتی بر دست مواکب منصور میسرخواهد شد و مدت اقامت و خلافت به سر، و اثرالوصول وصول الاثر . اگر صورت قضا و قدر موافق این حکم باشد از اثر سیاسی دولت پادشاه تواند بود و الّا شعر: «ادبربالنجوم ولست ادری ، وربّ الأرض یفعل ما یشاء ،من از رهگذر ستارگان تدبیری می اندیشم ؛ولی نمی توانم آگاه و مطمئن باشم ؛خداوند روی زمین آنچه را که بخواهد می کند». هلاکوخان به دلی ثابت و ضمیری منفسح استعداد نهضت و حرکت لشکریان را به سوی بغداد اشارت راند.(25)
چنانکه مشاهده شد ،هیچ گونه تغییر و تفاوتی بین سخنان رشیدالدین فضل الله و وصاف الحضره دیده نمی شود.
شیخ تقی الدین بن عبدالرحیم ،مشهور به ابن تیمیه ،درباره خصوصیات خواجه نصیرالدین طوسی و ارتباط وی با هلاکو خان به خصوص مسئله یورش به بغداد مطالبی می نویسد که ترجمه آن چنین است:
این مرد که نزد همگان ـ خواص و عوام ـ آوازه دارد، وزیر ملحدان باطنی یعنی اسماعیلیان الموت بود. هنگامی که هلاکو ترک (مغول) و مشرک آمد،طوسی وی را واداشت تا خلیفه و دانشمندان مذهبی را بکشد و هنرمندان و افزارمندان را که برای وی سود این جهانی را در برداشتند مورد پشتیبانی قرار دهد. طوسی امرو دارایی های وقفی را که از آن مسلمانان بود در دست گرفت و مبالغی گزاف از درآمد اوقاف را در اختیار دانشمندان مشرک و رهبران آنان که به جادوگری و مانند آن سرگرم بودند گذاشت. هنگامی که وی رصد خانه مراغه را که برپایه باورهای صائبین مشرک استوار بود بنیاد نهاد، کسانی که شایستگی بیشتری داشتند از آن رصد خانه بهره چندان نمی بردند ،درحالی که کسانی دیگر مانند صائبین مشرک، منکران صفت خداوند (معطله) و دیگر مشرکان از آن بسیار بهره مند می شدند ...طوسی و پیروان وی بدین گونه شناخته شده اند که درباره وظایف اسلامی خود و آنچه ممنوع اعلام شده بی اعتنا بوده اند آنان وظایف شرعی خود مانند نماز را به جای نمی آورند ،بدانچه از سوی خدا نهی شده ،مانند نوشیدنی های مستی آور،زنا و دیگر تبهکاری ها اهمیتی نمی دادند. شنیده شده است که آنان حتی در ماه رمضان به نماز توجه نداشتند و مرتکب زنا می شدند.(26)
ابن تیمیه درباره نقش خواجه نصیرالدین طوسی در سقوط بغداد در مجموع الرسائل می نویسد:
تاتاران بر کشورهای اسلامی یورش نبردند و خلیفه بغداد و دیگر فرمانروایان اسلامی را نکشتند جز با کمک و پشتیبانی ملحدان (اسماعیلی) و کارگردان این [رویدادها] همانا وزیر آنان نصیرالدین طوسی در الموت بود. او بود که دستور کشتن خلیفه و از میان بردن حکومت وی را صادر کرد.(27)
ابن تیمیه می نویسد:
او آدم بی مبالاتی در دین بود . شعائر اسلامی را مراعات نمی کرد،مرتکب فواحش می شد ،نماز نمی خواند و در ماه رمضان شراب و مسکرات می نوشید و زنا می کرد.(28)
یکی از شاگردان ابن تیمیه به نام محمدبن ابی بکر، مشهور به ابن قیم الجوزیه ،در کتاب اغاثه اللهفان می نویسد:
هنگامی که فرصت به سراغ ملحدان و حامی شرک و کفر ... نصیرالدین ... آمد وی از پیرامون پیامبر [اسلام] و مؤمنان به کیش او انتقام گرفت . آری او مسلمانان را از دم شمشیر گذراند .... وخلیفه را بکشت.(29)
ابن قیم جوزیه ، خواجه را با الفاظ رکیکی به باد اتهام و دشنام می گیرد درباره وی می گوید :« او منکر معاد و تعلیم دهنده سحر بود و بت ها را عبادت می کرد»(30)
باعث شگفتی است که در یک دوره حدود چهل ساله از تدوین جامع التواریخ رشید الدین فضل الله تا نگارش اغاثه اللهفان ابن قیم الجوزیه ،چگونه یک گزارش و نگرش تاریخی دستخوش تغییر و دگرگونی شده است.
ابن شاکر در کتاب فوات الوفیات که درباره زندگی نامه مردان پرآوازه است ،سخنی درمورد تأثیر خواجه نصیرالدین طوسی در واقعه بغداد به میان نمی آورد.(31) اما میرخواند در کتاب روضه الصفا در این مورد می نویسد: «هلاکو خان خواجه را دراین حکم مصدق داشت».(32)
عبدالوهاب سبکی ، معاصر ابن شاکر ، در کتاب طبقات الشافعیه الکبری درباره نقش خواجه نصیرالدین طوسی در واقعه بغداد مطلبی نوشته که به نظر می رسد. تحت تأثیر دیدگاه های ابن تیمیه قرار داشته است.(33)
خواندمیر در کتبا حبیب السیر سرگذشت هجوم هلاکوخان به بغداد را از یک سو بنابر استصواب خواجه نصیرالدین طوسی می داند و از سوی دیگر وزیر پر مکر و تزویر خلیفه، ابن علقمی را عامل اصلی یورش مغولان به بغداد می داند: همو بود که سپاهیان بغداد را به اطراف ولایات فرستاد و قاصدی سخن دان نزد هلاکوخان فرستاد و قصه پریشانی لشکریان را باز نمود و سپس در یک عریضه دیگر برای هلاکو پیام داد که «من بعد وصول مواجب سپاهیان بغداد و مرسومات لشکریان این بلاد چون سررشته حسن عهد و اخلاص من نسبت به عباسیان منقطع و نابود خواهد بود.(34)
ادوارد براون خواجه نصیرالدین طوسی را «خائن دو لایه» می خواند.(35)
خوانساری درکتاب روضات الجنان خواجه نصیرالدین طوسی را در این ارتباط تمجید می کند و از دیدگاه وی خواجه نصیرالدین طوسی کشنده بغداد ودیگر مردمانی که وی کافر می خوانده اند بوده است.(36)
قاضی نورالله شوشتری در مجالس المؤمنین نیز می نویسد:
بنابرآنکه وفورتعصب مستعصم نزد خواجه نصیرالدین طوسی ظاهر بود هلاکو را بر آن داشته تا به صوب بغداد لشکر کشد.(37)
لوی (Levy) بر این باور است که خواجه نصیرالدین طوسی از روی زنهارخواری سبب مرگ آخرین خلیفه بغداد گردید.(38)
صاحب کتاب النجوم الزهره نیز ابن علقمی را حریص به ساقط کردن دولت بنی عباس می دانست و معتقد بود که ابن علقمی می خواست حکومت را به دست علویان بسپارد.(39)
بعضی دیگر از مورخان گفته اند که براندازی حکومت بنی عباس به دستور خواجه طوسی و ابن علقمی وزیر بود.(40)
به نظر می رسد این گونه داوری ها به دور از حقیقت و بر پایه تحقیق و جست و جوی دقیق و درست نیست و هیچ یک از نوشته های تاریخی و دیدگاه های ارائه شده در مورد ارتباط خواجه نصیرالدین طوسی با سقوط بغداد جز بر پایه گزارش رشید الدین فضل الله درست نمی نماید و از آن پس سخنانی را برخی از صاحب نظران بر آن افزوده اند یا آنکه مسئله به شیوه هایی دور از واقعیت تاریخی تفسیر شده است.
در حقیقت خصوصیات اخلاقی خواجه نصیرالدین طوسی به او چنان استعدادی بخشید که بتواند با ویژگی های زاییده حکومت مغولان سازگاری پیدا کند و در همان اوضاع و احوال گسترش میراث علمی ،فکری و مذهبی اسلام را همچنان بخشی مهمی از خواست های زندگی خود بداند. این حقیقت را باید دریافت که اگر خواجه نصیرالدین کمترین مخالفتی با تصمیم هلاکوخان بر یورش بر بغداد نشان می داد به سرنوشت حسام الدین منجم گرفتار می شود و قادر به ممانعت هلاکو از لشکرکشی و حمله به سرزمین های اسلامی که مأموریت اساسی وی بود ، نبود. از سوی دیگر پیش از آنکه هلاکو به ایران بیاید ، خان بزرگ مغول ،منگوقا آن ،از هلاکو خواسته بود که خواجه نصیرالدین را به خدمت خویش درآورده و وی را نزد منگو فرستد تا وی بتواند از دانش ستاره شناسی او بهره برد.(41)
به نظر می رسد که او ناگزیر از همکاری با آن یورشگر مغولی بوده و این همکاری او تا اندازه ای چشمگیر به سود فرهنگ جهان اسلام بوده است، به طوری که یک بار ، هنگامی که نزد اسماعیلیان در قهستان (نزدیک خراسان) به سر می برد، بر آن شد که به بغداد رودو خلیفه عباسی را به کیش شیعه بخواند.(42) و این قصد خویش را بر ابن علقمی نوشت ؛اما او به این اندیشه طوسی روی خوش نشان نداد و داستان را به ناصرالدین رهبر اسماعیلیان قهستان گزارش کرد و این خود سبب زندانی شدن طوسی گردید و تا آمدن مغولان همچنان در زندان بماند.(43)
در جمع بندی و نتیجه گیری از مباحث یاد شده ،می توان گفت بر پایه شواهد تاریخی نه تنها نمی توانیم با کسانی که از خواجه نصیرالدین طوسی انتقاد کرده و وی را در حمله هلاکوخان به بغداد مؤثر و مقصراصلی دانسته و زنهار خوار به اسلام خوانده اند هم عقیده باشیم ،بلکه فعالیت های علمی و خدمات او در راه گسترش اسلام را با دیده احترام می نگریم و بر آن باوریم و تاریخ نیز گواهی می دهد که هر چند هجوم مغولان ویرانگرهای وحشتناک و فراوانی را به بار آورد، ولی حاکمیت دراز مدت آنان به تمامی در چارچوب فرهنگ و تمدن اسلام گام برداشته و همکاری خواجه نصیرالدین طوسی و برخی از دانشمندان اسلامی در ازای فرمانروایی مغولان نیز درست در راستای همین شکوفایی خودنمایی کرد.
امام خمینی (ره) درباره خواجه نصیرالدین طوسی چنین می فرمایند:
و اما قضیه خواجه نصیر و امثال خواجه نصیر شما می دانید این را که خواجه نصیر که در این دستگاه وارد می شد نمی رفت وزارت بکند، می رفت آنها را آدم بکند نمی رفت برای اینکه در تحت نفوذ آنها باشد می خواست آنها را مهار کند تا آن اندازه ای که بتواند کارهایی که خواجه نصیر برای مذهب کرد آن کارهاست که خواجه نصیر را خواجه نصیر کرد.(44)

پی نوشت ها :
 

*کارشناسی ارشد ادبیات
**عضو هئیت علمی دانشگاه اصفهان
1. ادوارد براون ،تاریخ ادبیات ایران ، ترجمه علی اصغر حکمت (تهران : وزارت فرهنگ و ارشاد و ابن سینا و مروارید ، 1366)ج3.
2. همان .
3. ر.ک: اکبر مرتضی پور، شرح حال ریاضی دانان ایران و جهان (تهران : عطار، 1380) ص.
4. ابن کثیر،البدایه و النهایه (قاهره : مطبعه العاده ، 1351ق) ج13-14 ، ص 225.
5. شیرین بیانی ،مغولان و حکومت ایلخانی در ایران (تهران : سمت ، 1379)ص 158.
6. تاریخ کمبریج ،ترجمه حسن انوشه (تهران : امیرکبیر ، 1364) ج5 ، ص 328.
7. عبدالله بن فضل الله ،وصاف الخضره ، تاریخ وصاف (تهران : وزارت فرهنگ و آموزش عالی و موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 72-1366) ج1 ، ص 37.
8. ابن کثیر، پیشین.
9. محمد جوینی ، تاریخ جهانگشای جوینی ، تصحیح علامه محمد قزوینی (تهران : انتشارات زوار) ج3 ، ص 288.
10. رسول جعفریان ، تاریخ تشیع در ایران (تهران : سازمان تبلیغات اسلامی ، 1368) به نقل از : تحقیق من وجهه نظرالتاریخ ، ص87.
11.جهانگشای جوینی ،ج3 ، ص294.
12. ابن الطقطقی ، الفخری (قاهره : محمد علی ضبیح و اولاده) ج7 ، ص 453.
13. ابوالفداء ،المختصر فی تاریخ البشر، تصحیح محمد افندی المثنی القونسی (قسطنتنیه، بی نا، 1286ق) ج3 ، ص 193-194.
14. ابن العبری ، تاریخ مختصر الدول ، ترجمه محمد علی تاج پور و حشمت الله ریاضی
(تهران : اطلاعات ، 1364) ص 270-274 و 286-287.
15. عثمان بن محمد منهاج سراج، طبقات ناصری ، تصحیح و تعلیق عبدالحی حبیبی قندهاری (کابل : انجمن تاریخ افغانستان ، 1342 ـ 1343) ص 30.
16. همان ، ج3 ، ص 193 و 194 ؛ابوالفداء ، پیشین ، ص 497.
17. ابن الوردی ، تاریخ ابن الوردی (مصر : بی نا، 1316ق) ج2 ، ص 279-281.
18. محمدبن احمد ذهبی ، دول الاسلام ،تحقیق محمد شلتوت و محمد مصطفی ابراهیم (قاهره : الهیه المویه العامه الکتاب ، 1974م) ص 360-373.
19. هندوشاه بن سنجر ، تجارب السلف ، تصحیح عباس اقبال (تهران : وزارت معارف ، 1313) ص 357.
20. اسماعیل بن عباس غسانی ، المسجد المسبوک (بغداد : دارالبیان ،1975م) ص 63 و 622.
21. محی الدین الکافیحی ،مختصر فی علم التاریخ ، تحقیق محمد کمال الدین عزالدین علی (بیروت : عالم الکتب ، 1410ق) ص 271-273.
22. ابن تغری ، النجوم الزاهره (قاهره : وزارت الثقافه ، 1384-1392ق) ج7 ، ص 51-64.
23. ابن خلدون ،العبر، ترجمه عبدالمحمد آیتی (تهران : وزارت فرهنگ و آموزش عالی ، 1362) ج3 ، ص 284.
24. رشید الدین فضل الله ، جامع التواریخ ، تصحیح بهمن کریمی (تهران : اقبال ، 1362) ص 702-706.
25. عبدالله بن فضل الله ، وصاف الحضره ، پیشین ، ج1 ، ص30-31.
26. ابن تیمیه ،مجموعه الرسائل و المسائل ، ویرایش محمد رشید رضا (مکه : التراث العربی ،بی تا ) ج2 ، ص99.
27. همان ، ص 97.
28. ابن تیمیه ، منهاج السنه ، ج2 ، ص 199.
29. ابن قیم جوزیه ، اغاثه اللهفان ، ج2 ، ص 263.
30. همو، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب ، ص 339-340، همو ، الاعلام ، ج7 ، ص 36.
31. ابن شاکرکتبی ، فوات الوفیات (قاهره : مطبعه العاده ، 1951 م) ج2، ص 307.
32. میرخواند،روضه الصفا(تهران : انتشارات علمی ، 1373)ج5 ، ص 238.
33. علی بن عبدالکافی سبکی ،طبقات الشافعیه الکبری ، گردآورنده محمود محمد الطناطی و عبدالفتاح محمد امجد،(داراحیاء الکتب العربی) ج5 ، ص115.
34. خواندمیر، حبیب السیر (تهران : دارالخاف ، بی تا) ج2 ، ص 338.
35. ادوارد براون ، پیشین ، ص 10.
36. محمد باقر بن زین العابدین خوانساری ، روضات الجنات ، تحقیق محمد علی روضاتی (تهران : آخوندی ، 1382ق) ص 65.
37. قاضی نورالله شوشتری ، مجالس المؤمنین (تهران : کتابفروشی اسلامیه ، 1375-1376ق) ج2 ، ص 204-205.
38. Levy (London.2948)p.48,
39. ابن تغری ،یوسف ، پیشین ، ص 51-64.
40. ابن کثیر، پیشین ، ص 226.
41. رشیدالدین فضل الله ، پیشین ، ص 718.
42. قاضی نورالله شوشتری ، پیشین ، ص 203.
43. خواندمیر، پیشین ، ص105.
44. امام خمینی ،کشف الاسرار (قم : 1368) ص150.



برچسب هاتاریخ, تاریخ اسلام, بغداد
نسخه چاپیارسال به دوستان

نظر شما:



مطالب پیشنهادی
ملاقات با خداوند ملاقات با خداوند
مروری بر جنگ صفین و افرادی که در این جنگ به کاروان شهدا پیوستند
اجداد پیامبر همگى موحد بودند اجداد پیامبر همگى موحد بودند
احدى از پدران رسول خدا و اجدادآن حضرت كافر نبوده‏اند...
پرچم و پرچمداری در تاریخ اسلام پرچم و پرچمداری در تاریخ اسلام
پرچم، چون سمبل اتحاد و تمایز در جنگ ها به شمار می‌رفته
چگونه جنگ صفین آغاز شد؟ چگونه جنگ صفین آغاز شد؟
خداوند به دانای خویش، محمد(صلی الله علیه وآله و سلم)را به رسالت برگزید
وقایع ماه محرم (1) وقایع ماه محرم (1)
اول محرم، اولین روز از ماه اندوه اهل بیت (علیهم السلام) است
داستان شق صدر داستان شق صدر
این داستان را بسیارى از محدثین و سیره نویسان اهل سنت روایت كرده‏اند
پایان یک قاضی پایان یک قاضی
از شواهد برمی آید وی تحت امر عبیدالله به قضاوت خود ادامه می داده است
اذان، شعار بزرگ اسلام اذان، شعار بزرگ اسلام
اذان از طریق وحى به پیغمبر(صلى الله علیه وآله) رسید
نقد و بررسی گرایش ایلخانان به اسلام و تشیّع‌ نقد و بررسی گرایش ایلخانان به اسلام و تشیّع‌
دین در گذشته و حال‌، یكی از عناصر اصلی بسیاری از جوامع بوده و هست‌.
تحولات سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی دولت سر بداران تحولات سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی دولت سر بداران
وجیه الدین مسعود، برقراری عدالت اجتماعی ، حذف مالیاتهای سنگین و نیکی به مردم را سر لوحه ی کارهای خود قرار داد .

• حج
آموزش
احکام
آشنایی با اماکن
• عترت
اهل بیت علیهم السلام
خاندان معصومین
زیارتنامه ها
احادیث و روایات
غدیر
• تاریخ
تاریخ اسلام
تاریخ ایران
انقلاب اسلامی
دفاع مقدس
بیداری اسلامی
• سبک زندگی
حجاب و عفاف
خانه و خانواده
خلاقیت و نوآوری
زندگی شهری
کودک و نوجوان
طب طبیعی
• چند رسانه ای
آوا و نما
عکس
نرم افزار
• هنر دینی
شعر آیینی
حکایات و لطایف
دلنوشته ها
داستانک
 • حج در معارف و کلام
وحی
معصومین ( علیهم السلام )
بزرگان
• اخلاق
اخلاق عملی
اخلاق نظری
• کتابخانه
حج
عترت ( علیهم السلام )
معارف
• سایر
دین شناسی
شخصیت شناسی
پیوندها
کلیه حقوق متعلق مادی و معنوی متعلق به امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما می باشد
امور حج و زیارت صدا و سیما