شبکه تلویزیونی اینترنتی لبیک |خانه|--|درباره ما|--|ارتباط با ما|


سه شنبه 10 اسفند 1395  


  نسخه چاپی


غدیر، فراز مظلوم تاریخ



پیامبر گرامی اسلام(ص) در سال دهم هجری، پس از برگزاری مراسم حج و آموزش این فریضه الهی به مسلمانان، عازم مدینه شد
 

غدیر، فراز مظلوم تاریخ

مقدمه
«مظلومیت» و «مظلوم واقع شدن»، صفتی است كه همه ما به هنگام برخورد با آن، بی اختیار به یاد موجودی زنده (اعم از انسان و حیوان) می افتیم كه از سوی موجودی همنوع و یا غیرهمنوع مورد ظلم واقع شده و به نحوی از انحاء بخشی از حقوق و یا تمامی حقوق او پایمال شده و مورد تجاوز قرار گرفته است، و متعاقب آن، خاطره حادثه و یا واقعه ای كه منجر به این مسئله شده در ذهن ما زنده می شود. اما اگر با نگاهی عمیق تر به عالم خلقت و تاریخ بشر، چشم بدوزیم با اندك تأملی، به این حقیقت پی خواهیم برد كه این تنها موجودات زنده نیستند كه در حیات و یا پس از حیات خود «مظلوم» واقع می شوند، بلكه تعداد بی شماری از پدیده ها و حوادث جهان را میتوان برشمرد كه با مطالعه ویژگی ها و خصوصیات شان «مظلومیت» آنها برای ما مسلم شده و به اثبات می رسد.
تاریخ پرنشیب و فراز حضور انسان در روی كره زمین، از آغاز تاكنون، شاهد حوادث بی شماری بوده كه بسیاری از این حوادث در كتب تاریخی ثبت شده و مورد تذكر قرار گرفته اند و بسیاری هم ذكری از آنها به میان نیامده و در نتیجه از یادها محو گشته و به بوته فراموشی سپرده شده اند. اما در میان حوادث مكتوب تاریخ هم اینگونه نیست كه حق هر حادثه ای دقیقاً و مطابق ارزش و اهمیت آن ادا شده باشد، بلكه در این میان حوادث كوچك بسیاری را میتوان سراغ گرفت كه علیرغم كم اهمیت بودن و كوچك بودن آنها، از سوی تاریخ نویسان و دست اندركاران سیاست و اداره جوامع، بیش از حد لازم مورد توجه واقع شده و در نتیجه همچون حادثه ای بی نظیر و شگرف در خاطره تاریخ و انسانها جا خوش كرده و حجم عظیمی از سرمایه های مادی و معنوی بشر را به خود اختصاص داده است. و البته در مقابل، حوادث عظیم و مهم و با ارزشی را هم میتوان یافت كه علیرغم اهمیت فوق العاده و تأثیرگذاری بی نظیرشان در زندگی بشر، از سوی مورخان بی انصاف و سیاستمداران منفعت طلب، آنگونه كه باید و شاید مورد عنایت واقع نشده و در نتیجه در ذهن و نظر انسانها كوچك جلوه نموده و تنها دورنمایی كمرنگ از آنها در خاطره تاریخ باقی مانده است. به عبارت دیگر این حوادث سرنوشت ساز و عظیم الشأن مورد ظلم و ستم واقع شده و «مظلومیت» را تجربه كرده اند!! حاصل سخن آنكه «مظلومیت» تنها صفت انسانها و موجودات زنده نبوده و حوادث و پدیده های هستی را هم دربر می گیرد.
و باید دانست كه در میان حوادث تاریخی و وقایع مهمی كه تاكنون روی داده، بدون تردید، حادثه «غدیر خم» كه در هجدهم ذی حجه سال دهم هجری و در صحرای تفتیده بین مدینه و مكه روی داد، یكی از حوادث «مظلوم» تاریخ بشری و یكی از فرازهای مظلوم آن است! چراكه علیرغم گذشت قریب به 1400 و اندی سال از این حادثه، هنوز هم آنچنان كه باید و شاید ودر خور شأن و منزلتش بدان پرداخته نشده و غدیر همچون موضوع فوق العاده پراهمیت خود یعنی «ولایت» و «امامت» مظلوم است و مع الاسف باید گفت حتی در میان بسیاری از دوستداران خود نیز جایگاه والای خود را نیافته است. در نوشتار حاضر به برخی از جنبه های مظلومیت این حادثه اشاره شده است.
1- مظلومیت غدیر بواسطه انكار شاهدان !!
پیامبر گرامی اسلام(ص) در سال دهم هجری، پس از برگزاری مراسم حج و آموزش این فریضه الهی به مسلمانان، عازم مدینه شد درحالی كه جمع كثیری از مسلمانان كه تعداد آنها را تا یكصد و بیست هزار نفر تخمین زده اند(1)، همراه ایشان بودند. هنگامی كه كاروان حج به «غدیرخم» رسید، پیامبر(ص) از سوی خداوند مأموریت یافت كه علی(علیه السلام) را به عنوان جانشین و رهبر مسلمانان پس از خود، معرفی و تعیین فرماید. آن حضرت(ص) این ماموریت الهی و سنگین را به بهترین وجهی به انجام رسانید و تمامی مسلمانان و صحابه همراه خود را نسبت به این موضوع آگاه فرمود. در نتیجه مولای متقیان حضرت علی(علیه السلام) در حضور 120 هزار شاهد مسلمان به عنوان جانشین پیامبر(ص) تعیین گردید و تمامی آنها و از جمله صحابه پیامبر(ص)، به علی(علیه السلام) به مناسبت این امر مبارك تبریك و تهنیت گفته و بر امامت ایشان پس از پیامبر(ص) با آن حضرت(علیه السلام) بیعت كردند.
ولی با كمال تاسف این گروه كثیر شاهدان، پس از رحلت پیامبر(ص) حاضر نشدند با علی(علیه السلام) و خاندان نبوت همراهی كرده و او را در احقاق حق مسلم خود یاری كنند و برشایستگی و سزاواری علی(علیه السلام) درجانشینی پیامبر(ص) شهادت دهند. آنان با كمال بی شرمی شهادت خود را انكار كردند و راه بهانه تراشی را پیش گرفتند. برخی بهانه آوردند كه ما با پیامبر(ص) فاصله داشتیم و سخنان ایشان را خوب نمی شنیدیم! و برخی ظالمانه منكر اصل قضیه شدند!! و برخی هم مصلحت را در سكوت دیدند و دم نزدند! و بدین ترتیب نه تنها در مورد علی(علیه السلام) و اهل بیت پیامبر(ص)، بلكه در حق «غدیر» و آن حادثه بی نظیر نیز جفا كردند و این واقعه پرعظمت تاریخی را همچون پدیده ای كم اهمیت انگاشته و آنگونه كه شایسته آن بود درپاسداشت این حادثه عظیم حركت و تكاپو نكردند و جاهلانه راه ارتداد را پیمودند و در نتیجه «غدیر» مظلوم واقع شد و مظلومیت را برای نخستین بار تجربه كرد!
2- مظلومیت غدیر به واسطه توجیهات سخنان پیامبر(ص)
بنا به نقل كتب بی شمار روایی و حدیثی، پیامبر گرامی اسلام(ص) در خطبه شریف خودكه در روز هجدهم ذی حجه سال دهم هجری و در محل غدیرخم ایراد فرمودند، از علی(علیه السلام) با عنوان «مولا» یاد فرموده و به هنگام تعیین آن حضرت(علیه السلام) به عنوان رهبر مسلمانان پس از خود چنین فرمودند:
«ان الله مولای و انا مولی المؤمنین و انا اولی بهم من انفسهم، فمن كنت مولاه، فعلی مولاه... اللهم وال من والاه و عاد من عاداه...»
«خداوند مولای من، و من مولای مومنان هستم و بر آنها از خودشان سزاوارتر هستم. هان ای مردم، هركس كه من مولای او هستم، علی هم مولای اوست... پروردگارا دوست بدار كسی را كه علی دوست بدارد و دشمن بدار كسی را كه علی را دشمن بدارد...»(2)
آنچه مسلم است با توجه به آیات نازله پیرامون حادثه غدیر و نیز مفاد خطبه غدیریه پیامبر(ص) ونیز نحوه برخورد آن حضرت(ص) با این حادثه و مأموریت و حتی چگونگی عملكرد مسلمانان و صحابه پیامبر(ص) دراین ماجرا وتبریك گفتن شان به علی(علیه السلام) و بیعت با آن حضرت(علیه السلام)، این مطلب به اثبات میرسد كه هدف از این امر و مقصود پیامبر(ص) از كلمه مولا در خطبه شریف غدیر، چیزی جز ولایت به معنای سرپرستی و زمامداری مسلمانان و جامعه اسلامی نمی باشد كه دلایل مشروح این مطلب در كتب مربوطه و ازجمله كتاب شریف «الغدیر» اثر گرانسنگ مرحوم امینی آورده شده است.
اما بهانه جویان، پس از رحلت نبی مكرم اسلام(ص) دست به كار توجیه سخنان آن حضرت(ص) شدند و گفتند كه مقصود پیامبر(ص) از كلمه «مولا» در خطبه غدیریه تنها دوستی و اظهار محبت بوده است و نه حكومت و زمامداری!! كه صدالبته اگر حق همین توجیه را نسبت به سخنان پیامبر(ص) در خطبه غدیر بپذیریم بازهم راهی جز سرسپردن به حكومت و خلافت علی(علیه السلام) باقی نمی ماند، چرا كه همگان می دانند اظهار دوستی نسبت به یكنفر و یا یك گروه، مستلزم حركت در مسیر خواسته ها و اهداف اوست و بدون این، اصولا اظهار دوستی و مودت بیهوده بوده و امری لغو و باطل است. آخر چگونه میتوان نسبت به كسی دوست بود و او را دوست خود برگزید ولی در حق او ظلم رواداشت و به حقوق او تجاوز كرد؟!
پس اینان چگونه دوستانی بودند كه در حال اضطرار اهل بیت پیامبر(ص) و به هنگامی كه آن حضرت علیهم السلام برای احقاق حق خود، دست یاری به سویشان دراز كردند، ازیاری شان خودداری كرده و در كنج لانه های خود خزیدند.
درهر صورت، توجیه گران سخنان روشن و بی نیاز از تفسیر پیامبر(ص) در خطبه غدیر، با این عمل خود نه تنها در حق صاحب این سخنان جفا روا داشتند كه «غدیر» و حادثه «غدیر» را هم با ظلم خود مظلوم قراردادند. و آن خاطره پرشكوه تاریخی را در حد یك خاطره كم اهمیت و كوچك از یك مهمانی یكروزه كه تنها هدفش ابراز محبت نسبت به یك فرد میباشد تنزل دادند.
3- مظلومیت موضوع غدیر .
چنانكه اشاره شد، مهمترین موضوعی كه باعث شد پیامبر گرامی اسلام(ص) آن گروه كثیر و جمعیت خسته از اعمال حج را در آن گرمای طاقت فرسا متوقف ساخته و حركت به سمت مكه و سایر بلاد اسلامی را به تاخیر اندازند، موضوع مهم و اساسی «ولایت» و «امارت» و «خلافت اسلامی» پس از خود بود كه صد البته ریشه در وحی و فرمان الهی داشت همین ممانعت از ادامه دادن به مسیر و تحمل آن گرمای سوزان علیرغم تذكرات مكرر قبلی و به مناسبت های مختلف نسبت به زعامت علی(علیه السلام) پس از خود نظیر ماجرای «یوم الانذار» كه در آغازین روزهای بعثت آن حضرت(ص) روی داد و همچنین نزول آیات متعدد در این باره نظیر آیه ولایت (آیه 55 سوره مباركه مائده)، و نیز احادیث مكرر آن حضرت(ص) همچون حدیث ثقلین، حدیث منزلت، حدیث سفینه و... نشان دهنده اهمیت موضوع «غدیر» یعنی امر «ولایت و زعامت» است. امری كه بدون آن بنا به نص صریح آیه 67 سوره مباركه مائده، اصولا تمامی زحمات طاقت فرسای پیامبر(ص)در ابلاغ احكام الهی و تبلیغ دین مبین اسلام، بی-نتیجه مانده و به تعبیر قرآن كریم «هباء منثورا» خواهد بود. پس نتیجه آنكه تمامی تلاشهای 23 ساله پیامبر(ص) وابسته به غدیر و حادثه غدیر و موضوع غدیر است و بدون غدیر، اسلام، ابتر و ناقص خواهد بود. این سخن بدین معناست كه اسلام بدون غدیر یعنی بی دینی، شرك، بازگشت به جاهلیت و نقطه آغاز و صدالبته جاهلیتی بسیار سهمگین تر از جاهلیت اولیه!! چرا كه جاهلیت قبل از اسلام، جاهلیت عاری از علم و آگاهی بود و همین نبود علم و آگاهی دایره تبهكاری را محدودتر می سازد از هنگامی كه با علم و دانشی ناقص و اندك و بدون راهنما و معلمی مهذب، آمیخته گردد. به تعبیر دیگر جاهلیت پس از پیامبر(ص) كه شامل اسلام بدون ولایت می شد خطرناكتر از جاهلیت نخست بود كه اصلا اسمی از اسلام در میان نبود.
آری، آنان كه موضوع غدیر یعنی «ولایت و امامت» را از جایگاه خود تنزل داده و درحد تعارفات معمولی بین افراد یك فامیل و یك قبیله قرار دادند به غدیر و به موضوع گرانسنگ غدیر ظلم روا داشتند. و غدیر این عظیمترین و باشكوه ترین اتفاق بشری پس از بعثت پیامبر اكرم(ص) را به مظلومیت كشاندند و اگر خواسته باشیم دقیق تر بگوئیم مظلومیت غدیر یعنی مظلومیت بعثت، چرا كه بعثت بدون غدیر و موضوع آن، بی ثمر و بی برگ و بار است و مدرسه ای است كه آموزه های آن دردی از شاگردانش دوا نكرده و جز بر محنت و ناكامی آنان نیفزوده است.
4-مظلومیت فرهنگ غدیر
هر حادثه مهم و باارزش كه در تاریخ بشریت روی داده و میدهد، بدون تردید بدنبال خود فرهنگ متناسب با اهداف و ارزش های نهفته در دل آن حادثه را نیز به ارمغان می آورد. به عنوان نمونه بعثت پیامبر اكرم(ص) در 1440 سال قبل در سرزمین حجاز و برهوت جزیره العرب، حادثه ای بی بدیل است كه بدنبال و همراه خود، یك فرهنگ متعالی را كه شامل ارزش های والای الهی و انسانی بی شمار بود، پایه گذاری كرد. فرهنگی كه در اندك زمانی پس از بعثت خاتم النبیین(ص)، جامعه عرب جاهلی را كاملا متحول كرده و از یك عده انسانهای حقیر و تحت ستم قدرتهای آن روزگار، افرادی بزرگ منش و سلحشور و خواستار تعالی و ترقی ساخت، كه به تعبیر «جواهر لعل نهرو» نخست وزیر فقید كشور هند: «به سرعت در آسیا و اروپا و آفریقا توسعه یافتند و فرهنگ و تمدن عالی و بزرگی به وجود آوردند.» (3)
و این اتفاق بزرگ و خارق العاده روی نداد مگر در سایه ارزش های اسلامی: «نیرو و فكر تازه ای كه عربها را بیدار ساخت و ایشان را از اعتماد به نفس و قدرت سرشار ساخت، اسلام بود.» (4)
در همین راستا میتوان به نهضت عظیم و انقلاب خونین كربلا به رهبری سلاله پاك رسول الله امام حسین(علیه السلام) اشاره كرد. حادثه ای كه در سال شصتم هجری و در صحرای طف روی داد و بدنبال آن 72نفر از پاك ترین انسانهای تاریخ جان بر سر هدف والا و مقدس خود نهادند و حاضر نشدند در راه رسیدن به حطام بی ارزش دنیا، آخرت خود را قربانی كنند. این حادثه فوق العاده تاریخی نیز به همراه خود، فرهنگ جانبازی در راه عقیده و هدف مقدس را در طول تاریخ نهادینه كرد و به همه انسانهای آزاده عالم آموخت كه چگونه باید تا سرحد شهادت از آرمان مقدسی كه در پیش دارند دفاع كرد. و همین فرهنگ متعالی است كه قرنهاست الهام بخش مبارزان و مجاهدان راه آزادی شده و به عنوان یك الگوی كامل در جهت مبارزه با استبداد و استعمار همواره مورد عنایت انقلابیون اعصار پس از خود بوده تا جایی كه فردی همچون «مهاتما گاندی» رهبر استقلال هند، اعتراف می كند كه: «... اگر بخواهیم هند را نجات دهیم واجب است همان راهی را بپیمائیم كه حسین بن علی(علیه السلام) پیمود.»(5)
و بدینگونه است كه حوادث بزرگ تاریخی، تنها یك حادثه نیستند بلكه یك فرهنگ را نیز به همراه دارند. واقعه «غدیر خم» هم كه یقیناً در ردیف مهمترین وقایع تاریخ اسلام بلكه تاریخ جهان باید به شمار آید، تنها یك اتفاق تاریخی صرف و بی روح نبود، بلكه حادثه ای بود كه بمناسبت موضوع آن یعنی «ولایت» و «امامت» و «لزوم پیروی از امام معصوم(علیه السلام)» در درون خود حامل یك فرهنگ متعالی بود كه تمامی ارزشهای الهی و انسانی بعثت پیامبر(ص) را به منصه ظهور رسانده و به نقطه كمال می رساند. به عبارت دیگر اگر سیاست بازان، در راه اجرای پیام غدیر، مانعی ایجاد نمی كردند و اجازه می دادند كه فرد منصوب از جانب خداوند بوسیله پیامبر(ص) و در روز غدیر، بعد از آن حضرت (ص) زمام امور جامعه اسلامی را به دست گیرد، یقیناً حال و روز بشریت و جوامع بشری در طول پانزده قرن پس از آن واقعه، غیر از وضعیتی بود كه بر او گذشته است. آری، یكی دیگر از جنبه های مظلومیت غدیر، مظلوم واقع شدن در بعد فرهنگی است. پیام غدیر، پیام صلح، عدالت، آزادی، انسانیت، ایثار، تعاون، مهرورزی، عبادت و بندگی آگاهانه، معرفت و دانایی و دفاع از مستضعفان و مظلومان بود و چنانچه غدیر این حادثه آسمانی فرصت تجلی و بروز می یافت یقیناً جهان ما غیر از جهان مملو از تباهی و بی عدالتی بود كه اكنون آنرا تجربه می كنیم.
5- مظلومیت غدیر از نظر پاسداشت
چنانكه قبلاً گفته شد یكی از جنبه های مظلومیت یك حادثه تاریخی، بی توجهی و یا كم توجهی نسبت به آن حادثه از نقطه نظر پاسداشت و گرامیداشت می باشد. یعنی اینكه از یك حادثه عظیم آنگونه كه شایسته شان و منزلت آن است تجلیل نشود و پیام آن حادثه به محاق فراموشی فرو رود. و مع الاسف حادثه غدیر از این نظر نیز مظلوم واقع شده است. زیرا علیرغم اهمیت والایی كه ماجرای غدیر دارد حتی از سوی دوستداران خود نیز با بی مهری و كم توجهی مواجه گردیده است!! براستی در طول تاریخ و به خصوص تاریخ اسلام چند واقعه و حادثه همسنگ «غدیر خم» می توان سراغ داشت؟
بطور یقین تعداد حوادث تاریخی كه در شان و منزلت، هموزن «غدیر» باشد به تعداد انگشتان یك دست هم نمی رسد! پس چرا ما كه داعیه داران پیام غدیر هستیم در نكوداشت آن، تلاش و كوشش درخور شان آن به عمل نمی آوریم؟ چگونه است كه برای حوادثی كم اهمیت تر از غدیر، از مدتها قبل برنامه ریزی كرده و كمیته های استقبال تشكیل داده و به هزاران صورت خود را آماده می كنیم ولی در مورد «غدیر» و «عید غدیر» تا آستانه فرا رسیدن آن در جامعه شیعه خبری نیست!! آیا این همه تبلیغ و اطلاع رسانی كه در مورد پدیده های دیگر صورت می گیرد، یك دهم آنرا صرف حادثه عظیم الشان غدیر می كنیم؟! البته این سخن به معنای نفی تلاشهای صورت گرفته در این راستا نمی باشد و نیز به معنای نفی بزرگداشت حوادث و رویدادهای تاریخی دیگر هم نیست كه هر كدام در جایگاه و در حد و اندازه خود از ارزش برخوردارند، ولی غرض آن است كه در تنها كشور شیعه جهان باید نسبت به غدیر و پاسداشت و گرامیداشت آن اهتمام دو چندان بلكه صد چندان نمود و تنها به تعطیل كردن یكروز دلخوش نكنیم. بلكه از آنجا كه سعادت دنیوی و اخروی ما پیوند ناگسستنی با پیام غدیر دارد، بسیار ضروری است كه در طول سال برنامه های فرهنگی و اجتماعی، طوری سامان دهی شوند كه حداقل بطور غیرمستقیم حامل پیام اصلی غدیر بوده و با این حادثه مرتبط باشند، تا از این رهگذر روز بروز شاهد اوج گیری پیام انسان ساز غدیر در سطح جامعه باشیم و در این راستا بیش از آنكه نیازمند «شعار» باشیم، محتاج «عمل» به پیام غدیر هستیم چه از سوی مسئولین و چه از جانب مردم.

پی نوشت ها:

1- استاد جعفر سبحانی، پیشوایی از نظر اسلام، ص 280
2- همان ص .286
3 و 4 - جواهر لعل نهرو، نگاهی به تاریخ جهان ج 1 ص 290 ترجمه محمود تفضلی
5- روزنامه اطلاعات مورخه 71.4.14 ص 6

 



برچسب هاتاریخ, تاریخ اسلام, غدیر
نسخه چاپیارسال به دوستان

نظر شما:



مطالب پیشنهادی
ملاقات با خداوند ملاقات با خداوند
مروری بر جنگ صفین و افرادی که در این جنگ به کاروان شهدا پیوستند
اجداد پیامبر همگى موحد بودند اجداد پیامبر همگى موحد بودند
احدى از پدران رسول خدا و اجدادآن حضرت كافر نبوده‏اند...
پرچم و پرچمداری در تاریخ اسلام پرچم و پرچمداری در تاریخ اسلام
پرچم، چون سمبل اتحاد و تمایز در جنگ ها به شمار می‌رفته
چگونه جنگ صفین آغاز شد؟ چگونه جنگ صفین آغاز شد؟
خداوند به دانای خویش، محمد(صلی الله علیه وآله و سلم)را به رسالت برگزید
وقایع ماه محرم (1) وقایع ماه محرم (1)
اول محرم، اولین روز از ماه اندوه اهل بیت (علیهم السلام) است
داستان شق صدر داستان شق صدر
این داستان را بسیارى از محدثین و سیره نویسان اهل سنت روایت كرده‏اند
پایان یک قاضی پایان یک قاضی
از شواهد برمی آید وی تحت امر عبیدالله به قضاوت خود ادامه می داده است
اذان، شعار بزرگ اسلام اذان، شعار بزرگ اسلام
اذان از طریق وحى به پیغمبر(صلى الله علیه وآله) رسید
نقد و بررسی گرایش ایلخانان به اسلام و تشیّع‌ نقد و بررسی گرایش ایلخانان به اسلام و تشیّع‌
دین در گذشته و حال‌، یكی از عناصر اصلی بسیاری از جوامع بوده و هست‌.
تحولات سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی دولت سر بداران تحولات سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی دولت سر بداران
وجیه الدین مسعود، برقراری عدالت اجتماعی ، حذف مالیاتهای سنگین و نیکی به مردم را سر لوحه ی کارهای خود قرار داد .

• حج
آموزش
احکام
آشنایی با اماکن
• عترت
اهل بیت علیهم السلام
خاندان معصومین
زیارتنامه ها
احادیث و روایات
غدیر
• تاریخ
تاریخ اسلام
تاریخ ایران
انقلاب اسلامی
دفاع مقدس
بیداری اسلامی
• سبک زندگی
حجاب و عفاف
خانه و خانواده
خلاقیت و نوآوری
زندگی شهری
کودک و نوجوان
طب طبیعی
• چند رسانه ای
آوا و نما
عکس
نرم افزار
• هنر دینی
شعر آیینی
حکایات و لطایف
دلنوشته ها
داستانک
 • حج در معارف و کلام
وحی
معصومین ( علیهم السلام )
بزرگان
• اخلاق
اخلاق عملی
اخلاق نظری
• کتابخانه
حج
عترت ( علیهم السلام )
معارف
• سایر
دین شناسی
شخصیت شناسی
پیوندها
کلیه حقوق متعلق مادی و معنوی متعلق به امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما می باشد
امور حج و زیارت صدا و سیما