شبکه تلویزیونی اینترنتی لبیک |خانه|--|درباره ما|--|ارتباط با ما|


يک شنبه 6 فروردين 1396  


  نسخه چاپی


هویت اجتماعی در انقلاب اسلامی



هویت اجتماعی در كلی ترین مفهوم آن به خودآگاهی یك شخص در رابطه با دیگری اشاره دارد
 

مطالعه تواناییهای نظام سیاسی این فایده را دارد كه می توانیم در چارچوب مطالعات رفتاری و با بهره گیری از روش شناختی عملی، كاركرد یك نظام را به لحاظ طی مراحل نوسازی و توسعه سیاسی پیش بینی كنیم. تواناییهای نظام به صورت استخراجی، تنظیمی، توزیعی، نمادی و پاسخ گویی طبقه بندی می شوند.[1]
با توجه به شأن مستقل و پراهمیتی كه برای عنصر فرهنگ وجود دارد، در اغلب جوامع، رهبران سیاسی برای حفظ قدرت خود و ثبات نظام سیاسی، متنهای مختلفی، مانند ایدئولوژیها، دكترینهای مذهبی، اسطوره های ملی گرایانه و تصمیمهای قانونی را به اعضای جامعه منتقل می كنند. مقامهای حاكم، اغلب ادعا می كنند كه نظام موجود بهتر از هر نظام دیگری ارزشهای اخلاقی را محترم می شمارد.[2] زمانی كه مردم این توجیه نظام سیاسی را بپذیرند، به جای پیوستن به جنبشهای مخالف، تمایلات خود را به تنظیم رفتار سیاسی خود نسبت به حكومت بیشتر نشان می دهند. حاكمیت ارزشهای دینی در عرصه سیاست، بخش قابل توجهی از عملكرد تنظیمی و نمادین دولت در عصر جمهوری اسلامی را تشكیل می دهد. رهبران انقلاب برای ایجاد نظم اجتماعی جدید به انتقال و ترویج ارزشهای دینی از طریق سخنرانیها، همایشها، مراسم آیینی و تأسیس نهادهای پشتیبان همت گماردند.
چیستی مفهوم هویت
پیشینه مسئله هویت (Identity) به آغاز تاریخ انسان باز می گردد. انسانها از دیرباز، به دنبال تعریف و شناسایی خویش، قبیله، قوم و ملت و نیز كشف تمایزات خود از دیگران بوده اند. مفهوم هویت، در حقیقت پاسخی به سؤال «چه كسی بودن» و «چگونه شناسایی شدن» است. پاسخ به این سؤالات است كه یك فرد انسانی را از هم نوع خود متمایز می كند؛ ارزشهای او را از ارزشهای دیگری ممتاز می نماید؛ تعلق فرد را به گروه خاصی نشان می دهد، و بالاخره هویت جمعی او را تعریف می كند و نشان می دهد كه او كیست و به چه جامعه ای و به چه ارزشهایی تعلق دارد. سؤالات پیش گفته در درون چارچوبهای سیاسی و اجتماعی مختلف، پاسخهای متفاوتی را دریافت می كند. بر این اساس هویت فردی و جمعی انسانها تا حد بسیاری محصول شرایط اجتماعی و سیاسی آنان است و این زیست اجتماعی ـ سیاسی انسانها است كه پرسشها و نیز پاسخهای آنان را درباره خودشان شكل می دهد. دائره المعارف علوم اجتماعی، درباره هویت اجتماعی می گوید:
هویت اجتماعی در كلی ترین مفهوم آن به خودآگاهی یك شخص در رابطه با دیگری اشاره دارد. با وجود این در روانشناسی اجتماعی، با یك مفهوم خاص تر؛ یعنی خودآگاهی در چارچوب عضویت یك فرد در گروههای اجتماعی مختلف، دلالت می كند. این مفهوم از واژه هویت بیش تر مرهون (مطالعات) جی. اچ. مید است كه بر مفهوم اجتماعی «خود» تأكید كرده و استدلال می كرد كه تجربه افراد از خودشان، از منظر اجتماعی است كه به آن تعلق دارند. این مسئله برای تشخیص جنبه عمومی (یا اجتماعی) هویت از جنبه خصوصی تر آن (یا شخصی)، اهمیت دارد.[3]
مفهوم هویت و تفسیری كه از آن شده است، همواره در معرض تغییری هماهنگ با تحولات سیاسی ـ اجتماعی جوامع بشری بوده است. انسانها در كنار هویت فردی خویش، دارای هویت جمعی نیز بوده اند كه آنها را به جمع بزرگ تری پیوند می داده است. این هویت جمعی با شكل سیاسی زندگی آنها همساز بوده است. زمانی انسانها هویت جمعی خویش را در پیوند با قبیله و ارزشهای آن می دیدند و با تحول زندگی قبیله ای و شكل گیری واحدهای سیاسی جدید، مفهوم هویت جمعی نیز دچار تحول گردید. بحث راجع به هویت ملی نیز محصول تحولات سیاسی ـ اجتماعی عمیقی درون اروپا بود. پیدایی واحدهای سیاسی جدید، تحت عنوان «دولتهای ملی» ساختهای سیاسی قبلی و هویتهای ناشی از آن را با بحران رو به رو كرد و موجب شكل گیری مفهوم جدیدی از هویت جمعی، تحت عنوان هویت ملی شد. در این دوران، عنصر اصلی هویت، «خودآگاهی» بود كه منشاء بحرانهای عمیقی در هویت پیشین شد.
بنابراین، هویت ملی زمانی به عنوان یك مفهوم برجسته خودنمایی كرد كه احساسات نهفته در جوامع ملی، بر اساس یك اراده معطوف به قصد و آگاهی، پایه ای برای یك طرح سیاسی، فرهنگی یا اقتصادی قرار گرفت. تمدن جدید اسباب این آگاهی و ظهور شعور ملی را فراهم كرد. بدین ترتیب، آگاهی نسبت به عنصر ذهنی هویت، یعنی «احساس ملی» كه از آن به «روح جمعی» و یا «وجدان جمعی» نیز یاد می كنند، به خلق هویتها یاری رساند. مانوئل كاستلز برداشت خویش را از اصطلاح هویت چنین توضیح می دهد:
فرآیند معناسازی براساس یك ویژگی فرهنگی یا مجموعه بهم پیوسته ای از ویژگی های فرهنگی كه بر منابع معنایی دیگر اولویت داده می شود. (سپس با استفاده از آنتونی گیدنز ادامه می دهد) هویت منابع معنا برای خود كنشگران است و به دست خود آنها از رهگذر فرآیند فردیت بخشیدن، ساخته می شود. با این حال ممكن است هویتها از نهادهای مسلط نیز ناشی شوند اما حتی در این صورت نیز فقط هنگامی هویت خواهند بود كه كنشگران اجتماعی آنها را درونی كنند و معنای آنها را حول این درونی سازی بیافرینند.[4]
ایده ساخته شدن هویتها قابل انكار نیست؛ اما اینكه چه عواملی، به چه منظوری و چگونه این هویتها را می سازند، زمینه مطالعات گسترده ای را به وجود آورده است. هویت به مثابه یك پدیده سیّال و چند وجهی حاصل فرآیند مستمر تاریخی است كه تحت تأثیر شرایط محیطی، همواره در حال تغییر است. در مجموع به دو دسته عناصر عینی و ذهنی اشاره شده است. عناصر عینی شامل سرزمین مشترك، تاریخ، زبان، دین، ساختار سیاسی، فرهنگ مشترك می باشد. عناصر ذهنی بر وجود باورها و داشتن تعلقات مشترك و به تعبیری «اراده باهم زیستن» اشاره دارد.
بدون آنكه وجود عناصر مذكور در سازه های هویت مورد غفلت واقع شود؛ اما ملتها فرآورده های مهندسی سیاسی اند، هویتها بر اساس علایق سیاسی تعیین می شود و نظامهای سیاسی نقش مهمی در تولید و باز تولید هویت و ارائه تفاسیر مختلف از آن، ایفا می كنند. دولت در این نگرش، در چارچوب حاكمیت ملی خود در درون واحد سیاسی و سرزمین خاصی، ایده های فرهنگی و هویتی را به مردم و شهروندان خود القا می كند. بنابراین بدون آنكه از عناصر فرهنگی و تاریخی هویت غفلت شود، نقش نظام سیاسی مورد تأكید قرار می گیرد.
الاهیات رهایی بخش؛ ترسیم هویت اسلامی
درك جنبشهای اجتماعی اعتراض آمیز، به ویژه زمانی كه رهبران فرهمند (Charismatic) لایه بندیهای نظام را با توسل به یك رشته ارزشهای عقیدتی دگرگون می سازند، از طریق بررسی ساختارها، رفتارها و ارزشهای فرهنگی به مقوله های ساده تری تبدیل می گردد. فهم سامانه سیاسی پس از انقلاب نیز می تواند با تكیه بر این قاعده مندی بهتر حاصل شود. آنچه اهمیت بسیار بیشتری دارد، این است كه منطق ارزشی ای كه كنشگران انقلابی توسط آن، به تغییرات عمیقی در ساختار پیشین مبادرت ورزیدند، سازه های نظام سیاسی جدیدی شد كه شهروندان آن ـ همان كنشگران انقلابی ـ، با تغییر شرایط سیاسی و اجتماعی، پیوسته خود را در معرض این تغییرات قرار دادند.
این منطق ارزشی همان الهیات اسلامی بود كه توسط سكاندار انقلاب، امام خمینی(ره) باز تفسیر شد و یك نظام معنایی تازه به وجود آمد كه شالوده ساخت هویت جدیدی برای پیروانش بود. حمید مولانا معتقد است كه امام خمینی(ره) در جست و جو برای یافتن هویت اسلامی كه آن را پیش شرط حكومت اسلامی می داند و تلاش برای فرمول بندی و مشخص كردن نظام اسلامی فراتر از نظام دولت ـ ملت جدید، از طریق یك انقلاب روشن فكرانه برای تغییرات سیاسی به پا خاست.[5]
به نظر آلتوسر، علت جذب سریع افراد به ایدئولوژیها این است كه ایدئولوژی آنها را قادر می سازد جهان را درك كنند، وارد «نظم نمادین شوند و خود را قدرتمند بدانند. آنها به وسیله ایدئولوژی، هویت می یابند؛ زیرا تصویری كه از خود در آن می بینند،) تصویر فردی) مستقل و قوی است.[6] امام خمینی(ره) نیز از طریق الهیات اسلامی، ترسیم قدرتمندی از هویت شهروند مسلمان فراهم آورد كه مورد پذیرش داوطلبانه بسیاری واقع شد.
در این شرایط سرگیریهای مردم، برای مشاركت در تأسیس یك جامعه آرمانی به صورت فزاینده ای گسترش یافت. استقرار نظام جمهوری اسلامی، كه موجد مناسبات جدیدی در روابط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی بود، گفتمان نوینی را پدید آورد كه هدف آن بازسازی جامعه بر اساس احكام شریعت و بر اندیشه های معمار آن، امام خمینی(ره) استوار بوده است. ایشان در رأس تركیبی نیرومند كه به طور عمده از میان شاگردان و پیروانش بودند، توانست حكومت اسلامی را جاگزین رژیم پیشین كند؛ حكومتی كه بر اساس آرا و نظریات وی ـ با زبان و قلم شاگردانش تفسیر و ترویج می شد ـ استقرار یافت.
بدین ترتیب اندیشه های سیاسی اسلام در تجدید حیات خود به گفتمانی برتر تبدیل شد؛ به گونه ای كه تأثیرات عمیق و فراوانی بر محیط سیاست (داخل و خارج) بر جای گذاشت؛ البته این انگاره كه نقش اعتراض آمیز تشیع علیه نظام پیشین را پیامد منطقی نظریه سیاسی تشیع می داند، زمانی قابل دفاع است كه به نقش كارگزاران انقلاب در سیاسی شدن ایدئولوژی و تبدیل آن به گفتمانی كه توانایی آفرینش جدیدی از اداره جامعه را دارا باشد، اشاره شود.[1] . دكتر قوام، سید عبدالعلی، نقد نظریه‏های نوسازی و توسعه سیاسی، تهران، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1374، ص 72.
[2] . دیوید. ای. اپتروچارلز، اف. آندریین، اعتراض سیاسی و تغییر اجتماعی، مترجم محمدرضا سعیدآبادی، تهران، پژوهشكده مطالعات راهبردی، 1380، ص 22.
[3] . Adam.
[4] . مانوئل كاستلز، عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ (قدرت هویت)، مترجم: حسن چاوشیان، تهران، طرح نو، ج 2، 1380، ص 22 ـ 23.
[5] . ایدئولوژی، رهبری و فرآیند انقلاب اسلامی؛ مجموعه مقالات كنگره بین‏المللی تبیین انقلاب اسلامی، ج دوم، تهران، نشر عروج، 1381، ص 463.
[6] . دیورینگ، سایمون، مطالعات فرهنگی، ترجمه حمیرا مشیرزاده، تهران، آینده پویان، 1378.



برچسب هاتاریخ, تاریخ معاصر, انقلاب اسلامی
نسخه چاپیارسال به دوستان

نظر شما:



مطالب پیشنهادی
خروج از سلطه و اراده بیگانه، خروج از سلطه و اراده بیگانه،
استقلال و آزادی از محوری ترین شعارها و خواسته های ملت مسلمان ایران
هویت اجتماعی در انقلاب اسلامی هویت اجتماعی در انقلاب اسلامی
هویت اجتماعی در كلی ترین مفهوم آن به خودآگاهی یك شخص در رابطه با دیگری اشاره دارد
شعار نه شرقی و نه غربی شعار نه شرقی و نه غربی
القای این تفكر نقش بالایی در ایراد ضربه به خودباوری
سقوط نظام استبدادی، طرد نفوذ استعمار، سقوط نظام استبدادی، طرد نفوذ استعمار،
لكن شدت حب و بغضهای موافقان و مخالفان و غوغای طبیعی انقلاب و جنگ
مهم ترین ملاكها در ارزیابی انقلاب اسلامی مهم ترین ملاكها در ارزیابی انقلاب اسلامی
سنجش نتایج و آثار انقلاب اسلامی با اهداف و امكانات به طور همزمان
مساجد و انقلاب اسلامی مساجد و انقلاب اسلامی
حكومت پهلوی با كنترل و مراقبت چند جانبه‌ی خود نتوانست مانع كارآیی مسجد گردد،
اعاده روح عزت مسلمین اعاده روح عزت مسلمین
دومین كار بزرگ امام، اعاده روح عزت به مسلمین بود
پیوند و بیعت مردم با امام خمینی ـ قدس سره پیوند و بیعت مردم با امام خمینی ـ قدس سره
در عصر حاضر به روشنی مشاهده كردیم پیوند مقدس مردم با امام خمینی
انقلاب اسلامی؛ انقلابی معنوی انقلاب اسلامی؛ انقلابی معنوی
انقلاب اسلامی یكی از بزرگترین رخدادهای اجتماعی نیمه دوم قرن بیستم
انقلاب 57،عرصه حضور دوباره زنان انقلاب 57،عرصه حضور دوباره زنان
زنان همانند روزهای انقلاب باز به فعالیت خود ادامه دادند

• حج
آموزش
احکام
آشنایی با اماکن
• عترت
اهل بیت علیهم السلام
خاندان معصومین
زیارتنامه ها
احادیث و روایات
غدیر
• تاریخ
تاریخ اسلام
تاریخ ایران
انقلاب اسلامی
دفاع مقدس
بیداری اسلامی
• سبک زندگی
حجاب و عفاف
خانه و خانواده
خلاقیت و نوآوری
زندگی شهری
کودک و نوجوان
طب طبیعی
• چند رسانه ای
آوا و نما
عکس
نرم افزار
• هنر دینی
شعر آیینی
حکایات و لطایف
دلنوشته ها
داستانک
 • حج در معارف و کلام
وحی
معصومین ( علیهم السلام )
بزرگان
• اخلاق
اخلاق عملی
اخلاق نظری
• کتابخانه
حج
عترت ( علیهم السلام )
معارف
• سایر
دین شناسی
شخصیت شناسی
پیوندها
کلیه حقوق متعلق مادی و معنوی متعلق به امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما می باشد
امور حج و زیارت صدا و سیما