شبکه تلویزیونی اینترنتی لبیک |خانه|--|درباره ما|--|ارتباط با ما|


سه شنبه 27 شهريور 1397  


  نسخه چاپی


روزه ؛ تمرین عملی تقوا



قرآن پاداش بهشت و دست یابی به كمالات را مبتنی بر تقوا می داند
 

 

در مقاله حاضر نویسنده با تشریح هدف و فلسفه روزه و غایت نهایی آن كه رسیدن به تقوا است كیفیت روزه در اوایل اسلام و انواع روزه و آثار و كاركردهای روزه را مورد بررسی قرار داده كه با هم آن را از نظر می گذرانیم.
معنی و مفهوم تقوا
تقوا به معنای نگه داشت و پرهیز از پلشتی ها و پلیدهای عقلانی و عقلایی و شرعی، در فرهنگ قرآنی از جایگاه ارزشی والایی برخوردار است. بسیاری از احكام و پاداش ها مبتنی بر این اصل است و حتی دریافت پیام های وحی و قرار گرفتن در مسیر هدایت الهی و بهره مندی از آن، چنان كه آیات نخست سوره بقره بیان می كند، منوط به تحقق نوعی تقوای عقلانی و عقلایی است. به این معنا كه بهره مندی از هدایت در زمانی برای شخص ممكن است كه او براساس فطرت پاك خویش به طور طبیعی از پلشتی ها و پلیدی های عقلانی و عقلایی پرهیز كند و به اصول اخلاقی و هنجارهای عرف اجتماعی پای بند باشد. چنین شخصی از این آمادگی برخوردار می شود كه از آموزه های وحیانی سود برد و با عمل به اوامر و نواهی (تقوای شرعی) در مسیر كمالی قرار گیرد.
در تحلیل قرآنی، تقوای الهی به معنای عمل به آموزه های وحیانی است. بر این اساس می بایست اوامر را نیز به شكلی به نواهی بازگرداند و گفت كه مراد از این كه كاری انجام بگیرد به معنای آن است كه كاری ترك نشود. بر این اساس می توان گفت كه اصول آموزه های وحیانی بر ترك است و چنان كه از همان آغاز آفرینش حضرت آدم (علیه السّلام) به عنوان نخستین موجود انسانی از او خواسته شده بود به درخت ممنوع نزدیك نشود اما به دلایل و عواملی چند چون وسوسه های دشمن كینه توز و انتقام ستان و سوگند خورده وی یعنی ابلیس و نیز عدم وجود عزم (لم نجد له عزما) اقدام به عمل خوردن می كند و رانده شدن از بهشت خاص خویش را سبب می شود.
بر این اساس می توان گفت كه خداوند از حضرت آدم (علیه السّلام) خواسته بود كه نسبت به درخت، خود نگه دار باشد و با در پیش گرفتن تقوا و پرهیز از آن خود را گرفتار خوردن و تبعات آن نكند ولی چنین امری اتفاق نیافتاد و حضرت به كاری كه از آن نهی شده بود اقدام كرد.
رسیدن به كمالات، پاداش متقیان
قرآن پاداش بهشت و دست یابی به كمالات را مبتنی بر تقوا می داند و در آیات بسیاری بهشت و نعمت های آن را از آن متقین برمی شمارد كه با خودداری و پرهیز از نواهی عقلی و عقلایی و شرعی، خود را در مسیر كمالی قرار داده و به شخصیتی دست یافته اند كه می بایست در جایگاه بلندمرتبه دیگری غیر از زمین قرار گیرند و به شكل دیگری زیست و تكامل خویش را ادامه دهند و بهره های بیش تری از هستی و نعمت های خداوندی ببرند.
برای دست یابی به تقوای كامل و تمرین دستیابی به آن، روش های مختلفی در آموزه های وحیانی بیان شده است كه یكی از مهم ترین آن ها، تمرین روزه است. روزه از نظر ساختاری چیزی جز ترك اموری نیست مانند ترك خوردن، آشامیدن، گناه و آمیزش و مانند آن و از این نظر شبیه نهی آدم (علیه السّلام) می باشد. بر این اساس می توان مولفه روزه را ترك اموری چند و كف نفس از آن ها دانست كه همان معنای پرهیز و خودداری از ارتكاب اعمالی است كه از آن به تقوا نیز یاد می شود.
در حقیقت خداوند از انسان ها می خواهد تا در یك ماه، تمرین پرهیزگاری كنند و بر ترك مجموعه ای از اعمال اهتمام ورزند.
در این مجموعه هیچ فعلی انجام نمی شود؛ از این رو، نماز خواندن شرط تحقق روزه نیست و روزه گرفتن با ترك مجموعه های بیان شده تحقق می یابد هر چند كه شخص با ترك نماز گناهی مرتكب می شود ولی روزه وی باطل نیست و نام روزه دار بر روزه دار بی نماز نیز اطلاق می گردد.
تقوا، علت اصلی روزه
خداوند در بیان علت و انگیزه وجوب روزه برانسان ها درهمه شرایع وحیانی آسمان به تقوا اشاره می كند و می فرماید: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَیْكُمُ الصِّیَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ «خداوند به عنوان قانون بر شما روزه را نگاشت و حكم كرد چنان كه بر كسانی كه پیش از شما بودند این حكم نوشته شده تا شاید شما تقوا پیشه كنید. (بقره آیه 183)
درآیه به صراحت بیان شده است كه هدف از روزه دست یابی روزه داران به تقوا است و به كارگیری واژه لعل (شاید) به این علت است كه روزه به معنای تقوا نیست بلكه تمرین تقوایابی است. بر این اساس است كه فعل (تتقون) آورده شده است؛ زیرا اگر روزه مساوی با تقوا بود نیازی نبود كه واژه لعل و فعل تتقون به كار رود، چه اگر روزه همان تقوا بود و شخص با انجام آن متقی می شد. این صیروره و شدن را به شكلی اسمی تبیین می كرد و می فرمود: حتی تكونوا متقین؛ تا شما متقی شوید.
هر چند اعمالی كه از انسان در روزه خواسته شده در حوزه ترك و پرهیزگاری قرار می گیرد ولی اموری كه انسان خواسته شده آنها را ترك كند، بخش كوچكی از پرهیزگاری در حوزه اصول عقلی و عقلایی است كه برای مهار شهوات و سركشی و طغیان آن مقرر شده است.
به این معنا كه خردمندان نیز برای مهار شهوات و سركشی و طغیان آن مقرر شده است.
آن به خودداری از اموری چون خوردن آشامیدن و غیره دست می زنند ولی هرگز این خردمندان تقوا را این امور بر نمی شمارند بلكه آن را كاری تمرینی برای مهار و كنترل نفس می دانند.
به سخن دیگر اموری كه در مجموعه روزه مورد توجه قرارگرفته حتی در میان خردمندان عالم به عنوان اموری تمرینی برای ایجاد تقوا و مهار نفس مطرح است و آن را برابر با تقوا نمی شمارند. این همان معنایی است كه در آیه به شكل «لعكم تتقون» بیان شده است تا یادآور این مطلب باشد كه آن چه مهم و اساسی و مطلوب اصلی خداوند در بیان وجوبی روزه است، دست یابی به تقوای كامل می باشد.
با توجه به مطالب پیش گفته می توان به صراحت بیان داشت كه انگیزه وجوب روزه از سوی خداوند تمرین تقوا از سوی روزه داران است تا بتوانند در امور مهم دیگری به ویژه درعمل برای دست یابی به متاعی دنیوی، خیانتی را مرتكب نشوند.
اشكال روزه
در گذشته برای دست یابی به تقوا و تمرین آن، اشكال دیگری از روزه مطرح بود و از نظر زمانی نیز مدت آن بیش تر و سخت تر بود. به این معنا كه هم از نظر تعداد روزها شخص می بایست چهل روز را روزه می گرفت و هم باید در طول شبانه روز تنها یك وعده غذا می خورد.
روزه در اوایل اسلام
البته در آغاز اسلام این گونه بود كه شخصی كه شب هنگام افطار خویش را می خورد و می خوابید در هنگام سحر و برخاستن از خواب شب نمی توانست چیزی بخورد و یا بیاشامد. افزون بر این نمی توانست در طول مدت ماه رمضان در هنگام شب با همسر خویش خلوت كند و هرگونه عمل جنسی غیرمجاز بود. این مطلبی است كه در آیات 183 تا 187 سوره بقره بدان پرداخته شده است. خداوند در این آیات می فرماید: «بر شما نزدیكی با همسرانتان در شب های روزه حلال شده است... زیرا شما به خودتان خیانت می كردید و نمی توانستید جلوی شهوت جنسی خویش را بگیرید و به نزدیكی با آنان اقدام می كردید... اكنون می توانید به ایشان نزدیك شوید و حكم پیشین برداشته شده است.
از آن جایی كه در آخر زمان، مردان و زنان به علل تجملات و امور دیگر گرایش بیش تری به یك دیگر یافته اند و شرایط و مقتضیات متحول شده نوعی تغییر نیز در غرایز جنسی مردان و زنان پدید آمده است و این همانند تغییراتی است كه موجب بلوغ زودرس دختران و پسران می شود. از این رو در جوامع مختلف سن ازدواج از آغاز بلوغ جنسی نه سنی در نظر گرفته شده است تا جلوی فساد گرفته شود.
هرگاه با تغییرات آب و هوائی و یا تحولات اجتماعی، بلوغ جنسی زودرس، تحقق یابد می بایست براساس بلوغ عمل كرد نه این كه به سن افراد توجه شود؛ زیرا بلوغ جنسی گرایش های میان دختران و پسران را افزایش می دهد و محدودیت سازی ازدواج براساس سن موجب افزایش فساد و فحشا در جامعه می شود.
این مسئله در زمان پیامبر (ص) به سبب تغییرات شدید پوششی و مقتضیات دیگر به گونه ای تشدید شده بود و مردان و زنان نمی توانستند مدت سی روز را در پیش همسر بی ارتباط جنسی باقی بمانند و این گونه بود كه تغییر غرایز موجب شد تا حكم اسلامی در این باره تغییر كند و خداوند دستور جدیدی را صادر نماید كه با تغییرات غریزی هماهنگ باشد وگرنه اگر بر حكم پیشین پافشاری می شد نه تنها آموزش و تمرین تقوایی صورت نمی گرفت بلكه مردان و زنان به احكام خیانت می كردند و آن را دور می زدند و رفتاری برخلاف رشد و بالندگی انجام می دادند.
اصولا ثابت شده است كه اگر حكمی برخلاف غرایز و فطرت انسانی باشد موجب می شود تا مردم برخلاف حكم رفتار نمایند و این گونه است كه حكم و قانون زیر پا گذاشته می شود. بنابراین اسلام از آن جایی كه مبتنی بر اصول عقلانی و عقلایی است و دستوری برخلاف فطرت نمی دهد و بنا ندارد تا غرایز را سركوب نماید بلكه می كوشد تا آن را در مسیر درست به كار گیرد و مدیریت نماید و لذا دستور حرمت نزدیكی باتوجه به تغییر غرایز و تشدید آن را لغو می كند.
روزه كه می بایست تمرین تقوایابی باشد اگر برخلاف مدیریت غرایز باشد موجب می شود یا مردم از حالت طبیعی و فطری بیرون روند مانند راهبه ها كه به سركوب غرایز جنسی می پردازند و یا این كه به خود و دیگری خیانت كنند چنان كه كشیش های كاتولیك به هم جنس گرایی رو آورده اند و گناهی را با عملی مباح جایگزین نموده اند.
به سخن دیگر امری مباح به كناری می رود و امری گناه جایگزین آن می شود و دین این گونه از گردونه زندگی خارج می شود.
استاد مطهری بر این باور بود كه اگر دین مخالف فطرت و در راستای سركوب غرایز وارد عمل شود نتیجه آن یا كنار نهادن دین و مخالفت با آن درنهایت است و یا این كه مردم خود را از حالت طبیعی بیرون می برند كه این گونه عمل نیز خود مشكل دیگری در راه دین است.
به هر حال آن چه كه می بایست عامل تمرین تقوا شود خود عامل گسترش فحشا و تباهی و پلیدی می شود و به تعبیر قرآن خیانت به عنوان عمل انسانی گسترش می یابد و عامل بازدارنده از خیانت (یعنی روزه به عنوان تمرین تقوا و بازداشت از خیانت و پلیدی) خود عامل ایجادی آن می شود كه آیات پیشین به صراحت بدان اشاره كرده است.
بر این اساس در یك حكم و قانون كلی باید گفت كه قانون و حكم می بایست شرایط و مقتضیات زمان و مكان و تغییرات در غرایز را درنظر بگیرد وگرنه یا اصولا كنار نهاده می شود و یا موجب تباهی و فساد و فحشا در جامعه می شود. چنان كه تغییرات بلوغ در جوامع امروزی و بلوغ زودرس نوجوانان امری است كه می بایست مورد توجه قرار گیرد و شرایط سنی ازدواج به كنار نهاده شود وگرنه می بایست با پلیدی روسپی گری نوجوانان به عنوان معضل اجتماعی كنار آمد.
روزه سكوت
از دیگر اشكال روزه كه پیش از این وجود داشته و برای دست یابی به تقوا و تمرین آن مطرح بوده است روزه سكوت است. روزه سكوت نوعی تمرین در جلوگیری نفس از بیان امور لغو و بیهوده و مهار و كنترل زبان است. بسیاری از گناهان چون غیبت و تهمت از زبان سرچشمه می گیرد و در جوامع پخش می شود. شایعات و فحشا نیز این گونه رواج می یابد. از این رو خداوند در قرآن از روزه سكوت خبر می دهد. (مریم آیه 26)
این روزه سكوت چنان كه از داستان حضرت مریم (علیه السّلام) استفاده می شود كاركرد خوبی نسبت به افزایش اتهامات داشته و جلوی آن را می گرفت. (همان)
البته برخی بر این باورند كه روزه سكوت بخشی از عنوان كلی روزه بوده است و شخص روزه دار در گذشته افزون بر ترك مواردی چون خوردن و نوشیدن و مانند آن می بایست به ترك سخن نیز اقدام می كرد و یا خود را موظف می دانست كه این بخش را نیز مراعات كند. به سخن دیگر روزه سكوت اختیاری بود و همانند اعتكاف از آغاز واجب نبود ولی وقتی فرد آن را شروع می كرد می بایست به اتمام برساند همین معنا نیز در روزه سكوت وجود داشته و شخص افزون بر روزه عادی نیت می كرد كه روزه سكوت را نیز بگیرد.
هدف از همه این امور دست یابی به تقوا و تمرین تقواپیشگی بود و شخص می توانست اموری دیگر را برای افزایش قدرت و پرهیز خویش به روزه خود اضافه كند.
از كسانی كه روزه سكوت اختیار كرده بودند حضرت زكریا است كه این عمل را برای دست یابی به حاجت خویش انجام داد. وی برای برآوردن دعا و نیاز خویش روزه گرفت كه برای افزایش و تشدید آن سكوت را نیز بدان اضافه كرد.
البته در حال حاضر روزه سكوت تشریع نشده ولی از آن نهی نیز نشده و انسان می تواند برای تمرین تقوای خویش روزه سكوت را به قصد رجا بگیرد.
آثار دیگر روزه
چنان كه گفته شد هدف و انگیزه اصلی وجوب روزه و تشریع آن، دست یابی به تقوا و تمرین آن بوده است با این همه قرآن برای آن آثار و كاركردهای دیگری نیز بیان كرده است كه از آن جمله می توان به بهره مندی از خیر و نیكی خداوند در حق وی اشاره كرد كه در آیه 184 سوره بقره آن را از آثار روزه برشمرده است.
پذیرش توبه كسی كه قتل خطایی را مرتكب شده از دیگر كاركردهای روزه است. از آن جایی كه هرگونه قتل انسانی گناه و جرم است و به عنوان پلیدی و نابهنجاری عقلی و عقلایی و شرعی قلمداد می شود كسی كه قتل خطایی مرتكب شده می بایست افزون بر پرداخت دیه، برای رهایی از آثار و پیامدهای روحی و روانی، خود را با روزه تنبیه كرده و تقواپیشگی و مهار نفس را تقویت كند. از این رو دو ماه روزه برای چنین شخصی واجب شده است و به عنوان شرط پذیرش توبه از قاتل خطایی خواسته شده كه دو ماه روزه بگیرد. (نساء آیه 94)
از دیگر كاركردها و آثار روزه می توان به جلب رضایت و امدادهای خاص الهی (بقره آیه 45 و نیز 153) و دریافت بشارت های خاص الهی (توبه آیه 112) اشاره كرد.
برای سپاسگزاری به درگاه خداوند (بقره آیه 185) و دست یابی به موفقیت و پیروزی و غلبه بر مشكلات روحی و معنوی و مادی و دنیوی (بقره آیه 45) و نیز تعظیم خداوند و ستایش وی (بقره آیه 185) می توان از روزه بهره گرفت و به این نتایج دست یافت.
این ها برخی از آثار و كاركردهای جنبی و متنوع روزه گرفتن است كه آیات قرآنی بدان اشاره كرده است ولی نباید فراموش كرد كه همه این امور و روزه گرفتن می بایست در راستای دست یابی به تقوای كامل انسانی باشد تا انسان را به سوی كمالات رهنمون سازد

 



برچسب هابهشت, روزه
نسخه چاپیارسال به دوستان

نظر شما:




• حج
آموزش
احکام
آشنایی با اماکن
• عترت
اهل بیت علیهم السلام
خاندان معصومین
زیارتنامه ها
احادیث و روایات
غدیر
• تاریخ
تاریخ اسلام
تاریخ ایران
انقلاب اسلامی
دفاع مقدس
بیداری اسلامی
• سبک زندگی
حجاب و عفاف
خانه و خانواده
خلاقیت و نوآوری
زندگی شهری
کودک و نوجوان
طب طبیعی
• چند رسانه ای
آوا و نما
عکس
نرم افزار
• هنر دینی
شعر آیینی
حکایات و لطایف
دلنوشته ها
داستانک
 • حج در معارف و کلام
وحی
معصومین ( علیهم السلام )
بزرگان
• اخلاق
اخلاق عملی
اخلاق نظری
• کتابخانه
حج
عترت ( علیهم السلام )
معارف
• سایر
دین شناسی
شخصیت شناسی
پیوندها
کلیه حقوق متعلق مادی و معنوی متعلق به امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما می باشد
امور حج و زیارت صدا و سیما