شبکه تلویزیونی اینترنتی لبیک |خانه|--|درباره ما|--|ارتباط با ما|


چهار شنبه 9 فروردين 1396  


  نسخه چاپی


خلاقیت و راه‌های پرورش آن در دانش‌آموزان(2)



هوش افراد بسیار خلاق دریافتند، آنان از مردم عادی باهوش‌ترند ولی از همكاران غیر خلاق خویش درخشان‌تر نبودند
 

رابطه هوش و خلاقیت :
تحقیقات علمی نشان داده است كه هوش خارق‌العاده معادل با داشتن استعداد خلاقیت نیست، به عبارتی دانش آموزانی كه دارای هوش زیادند، الزاماً‌افرادی كه ابداعی ترین ایده‌ها را خلق كنند، نمی‌باشند (قاسم‌زاده، حسن، ص 17.) همچنین محققانی چون رو، (1953) و مك كنیون (1968)، ضمن بررسی هوش افراد بسیار خلاق دریافتند، آنان از مردم عادی باهوش‌ترند ولی از همكاران غیر خلاق خویش درخشان‌تر نبودند. «والدچ» و «رانكو » ضمن تایید این مطالب اظهار می‌دارند كه داشتن حداقلی از هوش، برای خلاقیت ضروری به نظر می‌رسد .

از نظر «پیاژه» بوسیله نیروهای خلاقه است كه كودك می‌تواند دورانهای مختلف اندیشه را طی می‌كند. برای اینكه عقل و هوش او رشد كند بایستی مراحل سختی را بگذراند. انباره‌ای از شواهد نشان می‌دهد كه دو شیوه یادگیری و تفكر از وظایف اختصاصی نیمكره‌های چپ و راست مغز حاصل می‌شود. قسمت چپ اطلاعات را بطور خطی، منطقی و متوالی پردازش نموده و اساساً‌ با اطلاعات شفاهی سر و كار دارد. نیمكره راست، اطلاعات را بطور غیر خطی، از طریق درك مستقیم (شهودی) و بطور همزمان پردازش نموده و با اطلاعات تصویری، شنوائی و عاطفی سر و كار دارد .

استراتژیهای تفكر كه بیشتر از ویژگی نیمكره چپ است، تحلیلی، متوالی، ومنطقی است . نیمكره چپ همچنین در درك تمایزها و تفاوتهای ظریف تخصص دارد. از آنجا كه فرایند تفكر خلاق نیاز به مقدار زیادی تفكر مربوط به هر دو نیمكره دارد، انتظار می‌رود كه هر فرد خلاق ایده‌آل كسی باشد كه بتواند وظایف اختصاصی هر دو نیمكره را به نحوی مكمل ادغام نموده و مورد استفاده قرار دهد. ولی شواهد موجود حاكی از آن است كه در انواع متعددی از آزمونهای تفكر خلاق بزرگان كه در وظایف مغزی نیمكره راست تخصص دارند، تقریباً بدون استثناء از افرادی كه شیوه ادغام دو نیمكره را بكار می‌برند، پیش می‌گیرند. چنین افرادی همچنین یادگیریهای خود را بیشتر مورد استفاده قرار می‌دهند .

2- انگیزش و خلاقیت :
انگیزش به حالات درونی ارگانیم كه موجب هدایت رفتار به سوی نوعی هدف می‌شود، اشاره می‌كند. (19) اخیراً‌برخی از روانشناسان اجتماعی (لپر، كرین، نیس بت،1973 ) انگیزش درونی را از جنبه شناختی تعریف كرده‌اند، آنها عقیده دارند، اگر افراد درك كنند كه بواسطه علاقه خود در فعالیتشان مشغول هستند، بطور درونی انگیخته می‌شوند اما اگر فعالیتهای خود را به عنوان كسب اهداف بیرونی ادراك كنند، بطور بیرونی انگیخته می‌شوند. نظریه پردازان روان شناختی عقیده دارند كه خلاقیت از حالت برانگیختگی درونی مرتبط با فعالیت بیشتر از انگیختگی بیرونی مرتبط با فرد منجر به خلاقیت می‌شود .

از نظر گیلفورد، تا زمانی كه عملی از روی عادت انجام گیرد، خلاقیتی در كار نیست ولی به مجردی كه اجرای عملی احتیاج به تدابیر جدیدی داشت، جریان خلاقیت به كار می‌افتد. (خلاقیت كودكان، ص 19 )

در برخی نوشته های هیجان انگیز بوسیله آینده نگرانی مانند، (الوین تافلر، بنیامین سینگر و فردریك پولاك) درباره وجود رابطه بسیار قوی بین انگیزه برای یادگیری و نیل به دستاوردهای خلاق از یك سو و تصویر ذهنی شخص از آینده، از سوی دیگر بحث شده است. «تافلر» معتقد است كه نحوه‌ای كه دانش‌آموز و دانشجو، آینده خود را می‌بینند با عملكرد آكادمیك آنها و نیز توانایی آنان برای زندگی، وفق دادن خود با محیط و رشد فكری آنان در یك جامعه پر تغییر ارتباط مستقیم دارد. (21 )

3- خلاقیت و میزان خود پذیری :
تعادل در میزان خود پذیری در صورتی كه سایر شرایط موجود باشد باعث می‌شود كه انسان در صدد به فعل درآوردن استعدادهای بالقوه خود از جمله خلاقیت باشد. نتایج تحقیقات «گراندال» (1954) در ارتباط با میزان خود پذیری و سازگاری اجتماعی نشان میدهد كه هم كسانی كه خود را كمتر از آنچه هستند به حساب می‌آورند و به دیگران نشان می‌دهند و هم كسانی كه خود را بیشتر از آنچه هستند به دیگران نشان می‌دهند، در زندگی اجتماعی موفق نیستند. این دو گروه در روابط انسانی دائم با مشكلاتی مواجه هستند و با هدر دادن وقت و انرژی، بازده كارهای خلاقه آنان كاهش می‌یابد .

«میچر» جهت نشان دادن رابطه خودپذیری و اضطراب نتیجه گرفت، اضطراب یكی از عوامل مهم بازدارنده جریان خلاقیت است و عواملی است كه در سازش آنها و بازده تحصیلی و خلاقیت آنان اثر سوء می‌گذارد .

4- تخیل و خلاقیت :
تخیل نوعی تفكر آزاد است و با بهره گیری از آن كه خمیر مایه خلاقیت است، دنیایی بزرگ پهناور در مقابل چشمان دانش‌آموزان گشوده می‌شود و قادر می‌گردد، آزادانه خیال پردازی كند .
به گفته یكی از روانشناسان معاصر (هارلوگ،1982)، خلاقیت شكلی از تخیل كنترل شده است كه به نوعی ابداع و نوآوری منجر می‌شود. (22 )

به نظر «فروید»، تفكر خلاق شكل عالی تخیلات آزاد و بازیهای دوره كودكی است. به عقیده او سرچشمه خلاقیت را باید در تجربیات دوره كودكی جستجو كرد. زیرا چگونگی تجارب دوران خردسالی در ظهور اندیشه‌های نو فوق‌العاده موثر است. از طرفی تجارب خلاق و تخیلی به ما فرصت می‌دهد تا به رشد استعدادهای خود برای تفكر، عمل و تبادل نظر پرداخته و بتوانیم به گسترش مهارتهای جسمی و ذهنی خود، پرورش احساسات، حواس پنجگانه، كشف ارزشها و درك فرهنگ خود و دیگران بپردازیم.(23) (كارلوس گالبن كین، 1982)

5- خانواده و خلاقیت :
بدون شك خانواده مهمترین نقش را در كنترل و هدایت تخیل و ظهور خلاقیت دارد . خانواده‌ها باید شرایط لازم جهت فعالیتهای متنوع برای كودكان را فراهم نموده و فرصتهای لازم را برای سوال كردن، كنجكاوی و كشف محیط به كودكان بدهند. تنیبه و تهدیدهای مكرر، آفت خلاقیتهای ذهن است. زمینه رشد خلاقیت در خانه زمانی فراهم می‌شود كه به كودكانتان آزادی زیادی بدهند و به آنها احترام بگذارید. از نظر عاطفی در حد اعتدال به آنها نزدیك شوید و بر روی ارزشهای اخلاقی و نه قوانین خاص تأكید نمایید. با تشویق و تایید رفتار كودك و فراهم آوردن زمینه‌های مساعد و تدارك لوازم بازیهای دلخواه او، قدرت تخیل و خلاقیت كودكان را تقویت كنید. خیالپردازیهای كودكان را سرزنش نكنید زیرا خلاقیت او را محدود می‌سازید .

مهمترین عامل در بروز خلاقیت انگیزه است و این انطباق انگیزه و استعداد تواماً در خلاقیت كارساز است. محیط اجتماعی كودكان و تایید بر روی انگیزه خلاق بسیار مفیدتر از تاكید روی استعداد می‌باشد.(24 )

خانواده خلاق به ویژگیهای درونی نظیر پای‌بندی به ارزشها، داشتن علاقه به چیزی و صراحت و رك‌گویی، بیش از ویژگیهای بیرونی نظیر خانواده خوب، حسن سلوك و كوشا بودن، اهمیت می‌دهند .

از نظر «ویلیامز» تماس فعال با محیط زیست طبیعی، اجتماعی و فرهنگی می‌تواند تاثیر ثمربخشی بر بازده خلاقیت داشته باشد، به اعتقاد او هر اندازه محیط خانوادگی و تحصیلی كودك از نظر دانستنیها و اطلاعات غنی‌تر باشد به همان اندازه بازده خلاقیت كودك بیشتر است.(25) محیطهای بیش از اندازه رسمی و بیش از اندازه آزاد برای خلاقیت نسبتاً مضرند و هرگز نخواهند توانست خلاقیت را در فرد بطور سالم بپرورانند. «پال تورنس» می‌گوید محیطی كه هم آزادی بیان و هم ارتباط سالم را تبیین كند از لحاظ پرورش خلاقیت بهترین محیط محسوب می‌شود به ویژه اگر پاداشهایی نیز برای رفتارهای خلاق در نظر گرفته شود.(26) در كنار خانواده، مدرسه نیز نقش بسیار مهمی در شكوفایی خلاقیتهای كودكان دارد .

سن ورود به مدرسه سنی بسیار بحرانی و حساس در ارتباط با خلاقیتهای ذهنی است . عواملی همچون تكالیف زیاد، تأكید بر محفوظات، اجرای برنامه‌های هماهنگ و انتظار رفتارهای یكسان از دانش‌آموزان، عدم توجه به تفاوتهای فردی، اعمال انضباط و مقررات شدید، تشویق به كسب نمرات بالا و ایجاد جو قوی، رقابتهای فردی برای ممتاز شدن و عدم شناخت یا بی‌توجهی به ویژگیهای كودكان خلاق سبب می‌شود كه قدرت تخیل و خلاقیت آنها به تدریج كاهش یابد.(27 )

عواملی كه مانع خلاقیت می‌شوند :
«گیلفورد» در این باره ویژگیهای زیر را نام برده است كه عبارتند از: سلطه‌گری، منفی‌بافی، مقاومت، ترس، عیب‌جویی، انتقاد از دیگران، سازشكاری، تسلیم در برابر قدرت كمرویی. از موانع دیگر كه بر سر راه خلاقیت دانش‌آموزان قرار دارند، عبارتند از:
1ـ عدم اعتماد به نفس
2ـ تمایل به همرنگی
3ـ عكس‌العمل منفی
4ـ حذف خیالبافی
5ـ پیش‌داوریها
6ـ ترس از انحراف وسعی در همنوایی با اجتماع
7ـ ارزش‌ها و هنجاری‌های فرهنگی .

نقش معلم در پرورش خلاقیت :
پال تورنس (1985) در تحقیقات خود به این نتیجه رسید كه خصوصیات مربی و شیوه‌های آموزش وی می‌تواند به افزایش تفكر خلاق بیانجامد. مربیانی كه از شیوه كودك ـ محور در آموزش خود استفاده می‌كنند، كودكان را نسبت به محركات محیطی پیرامون حساس می‌نمایند. از تأكید بر الگوهای قالبی اجتناب می‌ورزند و كلاس را چنان سازماندهی می‌نمایند كه محیطی تنوع و خلاق ایجاد شود. در نتیجه این روش موجب افزایش و رشد خلاقیت در كودكان می‌شود. بررسی انجام شده نشان می‌دهد معلمانی كه خودخواهان تغییر در روشهای تدریس روزانه‌شان هستند، توان یادگیری آفرینندگی را دارند. راهكارهای آموزشی خلاقیت، محیطی انباشته از كنجكاوی و تنوع می‌آفریند. «وایتهد» معتقد است كه شغل معلمی باید از یك «قاطعیت ویژه» برخوردار باشد و معلمان موفق باید بدقت بدانند كه شاگردانشان به یادگیری چه مطالبی نیاز دارند.(28 )

و این موضوع باید مبتنی بر استانداردها و اصول منطقه‌ای و مدرسه‌ای باشد و همچنین باید آگاهی كامل از سطح نسبی ومیزان استعدادها و خلاقیت دانش‌آموزان داشته باشند.(29 )
بررسی نحوه ارتباط آموزشی معلمان خلاق نشان داده كه آنها معمولاً از روشهای زیر استفاده می‌كنند :

1ـ استفاده از حواس مختلف، توجه به حواس مختلف و استفاده صحیح و بجا از آنها در فرایند یادگیری. مطالعات (بودو، 1358؛ شهرآرای، 1370) نشان داده است كه این افراد از امكانات سمعی ـ بصر ی، كامپیوتری، كانالهای ارتباطی و دیگر وسایل كمك آموزشی بیشتر بهره می‌گیرند .

2ـ استفاده از تجربه‌های مستقیم: (نقش پرورش دهندگان خلاقیت در فراهم آوردن زمینه برای دستكاری اشیاء و تجربه و آزمایش، تشویق جهت پیدا كردن راههای جدید، ترغیب فراگیران به حدس زدن جهت ابداع و نوآوری )

3ـ استفاده از روش بحث و گفتگوی آزاد و متقابل :
بكارگیری سخنان خود جوش و گفتگوی آزاد و متقابل و غیر قالبی (بودو، 1358، نلر 1369) ، تشویق فراگیران به ارائه نظرات و انتقادات خود و فراهم آوردن شرایط مناسب برای داد و ستد اجتماعی و ذهنی، پاسخ غیر مستقیم به سئوالات كنجكاوانه آنها .

4ـ استفاده از روش فعال در تدریس :
تقویت قوه خلاقیت از طریق فعالیتهای خودبخودی با تكیه بر تجربیات عینی و امكانات فراگیر، رشد و توسعه آزادی عمل و استقلال فراگیر، عدم تكیه برحافظه شناختی و تاكید بر درك و فهم، تجزیه و تحلیل، تركیب، ارزشیابی و حل مسئله در آموزشی. (روش اكتشافی)

5ـ استفاده از روش بارش مغزی یا كنكاش مغزی :
استفاده از روشهای گوناگون جهت حل مساله، دادن فرصت لازم جهت تفكر عمیق و طرح نظر خودبطور آزادانه، نقش راهنما داشتن معلم و شركت فعالانه فراگیران در جریان یادگیری .

6ـ استفاده تلفیقی از تفكر واگرا و همگرا :
ایجاد موازنه منطقی بین این دو شیوه تفكر و استفاده از آنها در كنار هم. دادن فرصت به فراگیران در جهت كسب اصول و دانش و اطلاعات در رشته‌‌های گوناگون به صورت فردی یا گروهی و فراهم ساختن زمینه مساعد برای تفكر واگرا .

7ـ توجه به تفاوتهای فردی :
دارا بودن شناخت از تفاوتهای فردی فراگیران، تطبیق محتوا و روشهای آموزشی و پرورش خلاقیت را دارند. بنابراین خلاقیت توانایی ذاتی نیست، بلكه رویكردی روش شناسانه است كه بیشتر افراد می‌توانند آن را بیاموزند. بطور خلاصه می‌توان به اصول زیر بنایی افزایش مهارت خلاقیت به ترتیب زیر اشاره كرد :
1ـ نگرش متفاوت معلم به موضوعات درسی .
2ـ استفاده از روشهای مختلف تدریس وراهكاریهای متفاوت .
3ـ تغییر در ابزار ارزشیابی و سنجش .

راههای ایجاد و پرورش خلاقیت :
علمای تعلیم و تربیت، روشهای متعددی برای آموزش خلاقیت پیشنهاد می‌كنند كه اغلب مشابه به یكدیگر است كه به برخی از آنها اشاره می‌كنیم :
1ـ احترام به عقاید عادی و غیر عادی كودكان .
2ـ طرح پرسشهای برانگیزنده و محرك .
3ـ تشخیص و تمیز استعدادهای كودكان
4ـ دادن آزادی عمل به كودكان (شكوفایی خلاقیت كودكان، ترزا آمابلی، ص 114 )
5ـ احترام به كودكان و ایمان داشتن به توانایی آنها. (تورنس، اسمیت، درو )
6ـ تشویق زیاد والدین در انجام كارهای خلاق .
7ـ حاكم بودن ارزشها نه قوانین .
8ـ داشتن تصاویر ذهنی مثبت از آینده كودكان خود .
9ـ احترام به تخیلات كودك
10ـ مشاهده اشیاء از نزدیك و دستكاری آنها .
11ـ تكمیل كردن اشیاء و امور ناقص، جملات ناتمام، داستانهای ناقص، نقاشیها و تصاویر نیمه تمام و مبهم .
12ـ تدارك فرصتهای مناسب یادگیری .
13ـ هدایت كودك به سوالات تازه .
14ـ واداشتن به كنجكاوی و كنكاشهای ذهنی .

«تورنس» اصولی برای توسعه تفكر خلاق از طریق مدرسه ارائه می‌دهد :
1ـ حساس كردن دانش‌آموزان به محركهای محیطی
2ـ تشویق به دستكاری اشیاء
3ـ تشویق عقاید نو
4ـ ایجاد جوی خلاق در كلاس
5ـ آشنا كردن كودكان با فرایند خلاقیت
6ـ ارزشیابی و تشویق یادگیری خود انگیز
7ـ ایجاد فرصت برای تفكر خلاق
8ـ گسترش انتقاد سازنده
9ـ روحیه حادثه جو داشتن
10ـ كسب شناخت در رشته‌های گوناگون
11ـ ارزشمند داشتن تفكر خلاق

نتایج نظرسنجی از تعدادی معلمان در زمینه خلاقیت :
نتایج بدست آمده از نظرات تعدادی از دبیران مجرب، در زمینه عنوان مقاله به شرح زیر می‌باشد :
- اكثراً معتقدند كه ارتباط مستقیمی بین متون درسی و خلاقیت وجود دارد و محتوای درسی در عین پربار بودن باید جالب و جذاب بوده و متناسب با نیازهای فردی و اجتماعی طراحی شود. به روز بودن مطالب درسی، نقش مهمی در ایجاد خلاقیت داشته و زمینه‌ساز و تقویت كننده آن می‌باشد .
- نحوه شناسایی دانش‌آموزان خلاق می‌تواند استفاده از روش مشاهده رفتار (یا از طریق مشاهده كارهای هنری ...) باشد.كه این از طریق درگیری ذهنی دانش‌آموز نسبت به مطالب درسی، از عملكرد دانش‌آموز و از طریق ایجاد انگیزه در آنان، طرح سوالات معلم از شاگرد و پاسخ غیر معمول شاگرد به سوالات، انجام آزمایش و احترام به عقاید كودكان امكان پذیر می‌باشد .

- و اما خصوصیات عمده معلمان خلاق را در: علاقه به مطالعه، پر تحرك بوده و فعالیت و پویایی، نوآوری در طرح درس، پشتكار و جدیت، استفاده از حداقل امكانات جهت آموزش، داشتن ابتكار در تدریس، دارا بودن اعتماد به نفس، انعطاف‌پذیری، استفاده از فعالیتهای فوق برنامه (رسمی ـ غیر رسمی)، توجه به تفاوتهای فردی دانش‌آموزان، استفاده از وسایل كمك آموزشی، منضبط بودن و دانش كافی می‌دانند .

- عوامل مانع در تفكر خلاق راعبارتند از:
1ـ مسایل مالی و معیشتی (اقتصادی)
2ـ تبعیض قایل شدن
3ـ جمود فكری
4ـ عدم استفاده از وسایل كمك آموزشی
5ـ داشتن مشكلات روحی و عاطفی
6ـ بی‌حوصلگی و كمبود امكانات
7ـ استفاده از روشهای سنتی در تدریس
8ـ تكیه بر نمره و امتحان
9ـ تفكر قالبی و همگرا .

راههای ایجاد و پرروش خلاقیت :
1ـ ایجاد انگیزه در دانش‌آموزان
2ـ درگیری ذهنی با مطالب درسی
3ـ طرح موضوعات جدید
4ـ ایجاد فضای آموزشی مناسب
5ـ بكارگیری وسایل سمعی و بصری
6ـ تشویق دانش‌آموزان به تحقیق و پژوهش
7ـ احترام به دانش‌آموزان
8ـ اهمیت دادن به فعالیتهای فوق برنامه
9ـ مطالعه و تحقیق

- نقش معلم را در پرورش خلاقیت بصورت نقش محوری و به عنوان سكان‌دار علم و دانش می‌دانند و همچنین ایجاد نمودن روحیه پژوهش دردانش‌آموزان و ایجاد انگیزه، ابتكار و تشویق دانش‌آموزان به فعالیتهای غیر كلاسی .

و بالاخره نقش تحصیلات والدین و جو عاطفی حاكم بر خانواده، وضعیت اقتصادی مطلوب خانواده، استفاده از امكانات تفریحی و رفاهی سالم، ایجاد فضای سالم و روانی در مدارس وتوجه به علایق و استعدادهای دانش‌آموزان و كمك به انجام پژوهش و تحقیق را عامل مهمی در شكوفایی استعداد دانش‌آموزان می‌دانند .

منابع و مآخذ :
*فوق لیسانس علوم تربیتی مدرس دانشگاه آزاد اسلامی
1ـ بررسی رابطه بین ویژگیهای شخصی و خانوادگی دانش‌آموزان مقطع راهنمایی شهرستان بروجرد با خلاقیت درعلوم: شورای تحقیقات اداره كل آموزش و پرورش استان لرستان (بیژن دارایی، حسن گودرزی) 77-1376 .
2ـ آمابلی، ترزا، شكوفایی خلاقیت كودكان، ترجمه حسن قاسم زاده، پروین عظیمی. نشر دنیای نو. ص ص 20ـ19



نسخه چاپیارسال به دوستان

نظر شما:



مطالب پیشنهادی
خلاقیت یعنی توانایی تولید ایده‌ها خلاقیت یعنی توانایی تولید ایده‌ها
خلاقیت یعنی توانایی تولید ایده‌ها و راه‌حلهای متعدد، جدید و مناسب برای حل مسائل و مشکلات
استفاده از انواع تکنیک‌های توسعه خلاقیت گروهی استفاده از انواع تکنیک‌های توسعه خلاقیت گروهی
سازمان‌ها می‌توانند از انواع تکنیک‌های توسعه خلاقیت گروهی به شکل جدی استفاده کنند.
کارآمدی نظام از منظر امام خمینی (ره) کارآمدی نظام از منظر امام خمینی (ره)
کارآمدی یکی از مفاهیم مهم و بنیادین در علوم سیاسی است
خلاقیت و تولید علم خلاقیت و تولید علم
خلاقیت عبارت از توانای تلفیق ایده ها به شیوه های منحصر به فرد برای برقراری ارتباط غیر معمول بین ایده های مختلف است.
تفاوت خلاقیت و نوآوری را بشناسیم تا عملکرد بهتری داشته باشیم تفاوت خلاقیت و نوآوری را بشناسیم تا عملکرد بهتری داشته باشیم
دو اصطلاح نوآوری و خلاقیت باید به طور جدا مدنظر قرار گیرند
فرآیند خلاقیت و نوآوری فرآیند خلاقیت و نوآوری
مراحل خلاقیت ممکن است به فعالیت قوه درک و خرد انسان، یا مراحل مجزا ولی به هم پیوسته تعریف شود
نگاهی به اهمیت و تاریخچه ی خلاقیت نگاهی به اهمیت و تاریخچه ی خلاقیت
به اعتقاد ارسطو ، نبوغ همراه با دیوانگی است و بدون آن معنایی ندارد او دیوانگی را یک روح نازله از سوی خدا می دانست
روش های ترغیب و پرورش خلاقیت روش های ترغیب و پرورش خلاقیت
روحیه پرسش از خود در دانش آموزان ایجاد کنیم، به گونه ای که به هر پدیده ای که می بینید، با دقت بنگرد و به طور مستمر از خود بپرسد،
خلاقیت و راه‌های پرورش آن در دانش‌آموزان(2) خلاقیت و راه‌های پرورش آن در دانش‌آموزان(2)
هوش افراد بسیار خلاق دریافتند، آنان از مردم عادی باهوش‌ترند ولی از همكاران غیر خلاق خویش درخشان‌تر نبودند
خلاقیت و راه‌های پرورش آن در دانش‌آموزان(1) خلاقیت و راه‌های پرورش آن در دانش‌آموزان(1)
خلاقیت یكی از عالی ترین و پیچیده ترین فعالیت های ذهن آدمی است كه تعلیم و تربیت باید به آن توجه كند .

• حج
آموزش
احکام
آشنایی با اماکن
• عترت
اهل بیت علیهم السلام
خاندان معصومین
زیارتنامه ها
احادیث و روایات
غدیر
• تاریخ
تاریخ اسلام
تاریخ ایران
انقلاب اسلامی
دفاع مقدس
بیداری اسلامی
• سبک زندگی
حجاب و عفاف
خانه و خانواده
خلاقیت و نوآوری
زندگی شهری
کودک و نوجوان
طب طبیعی
• چند رسانه ای
آوا و نما
عکس
نرم افزار
• هنر دینی
شعر آیینی
حکایات و لطایف
دلنوشته ها
داستانک
 • حج در معارف و کلام
وحی
معصومین ( علیهم السلام )
بزرگان
• اخلاق
اخلاق عملی
اخلاق نظری
• کتابخانه
حج
عترت ( علیهم السلام )
معارف
• سایر
دین شناسی
شخصیت شناسی
پیوندها
کلیه حقوق متعلق مادی و معنوی متعلق به امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما می باشد
امور حج و زیارت صدا و سیما