شبکه تلویزیونی اینترنتی لبیک |خانه|--|درباره ما|--|ارتباط با ما|


سه شنبه 2 خرداد 1396  


  نسخه چاپی


نقد و بررسی گرایش ایلخانان به اسلام و تشیّع‌



دین در گذشته و حال‌، یكی از عناصر اصلی بسیاری از جوامع بوده و هست‌.
 

نقد و بررسی گرایش ایلخانان به اسلام و تشیّع‌

سخن نخست‌
دین در گذشته و حال‌، یكی از عناصر اصلی بسیاری از جوامع بوده و هست‌. در چنین‌جوامعی مردم سخت به دین پای‌بند بوده و برای اعتلای آن از جان و مال و همه هستی‌خود می‌گذرند؛ زیرا دین و عقیده خود را برتر از هر چیز می‌دانند. این عمل كه به‌مقتضای مصلحت افراد جامعه است‌، مورد تأیید عقل نیز هست‌. البته این گرایش درجوامع و افراد مختلف به دلیل عوارضی كه بر آنها حاكم می‌شود شدت و ضعف دارد ودر نتیجه حساسیت هر جامعه و فردی نسبت به دین و اعتقادات تفاوت دارد.
یكی از انگیزه‌های قویّی كه این حالت طبیعی را (هر چند در ظاهر) خاموش‌می‌گرداند، قدرت‌طلبی است‌. با نگرشی به زندگی صاحبان قدرت‌، مشخص می‌گردد كه‌معمولاً زندگی آنان قبل از حاكمیت و بعد از آن و نیز زندگی آنان در آغاز حاكمیت بازندگی‌شان در پایان حاكمیت‌، تا چه اندازه در نوسان بوده است‌؛ قبل از رسیدن به‌حكومت چه انگیزه‌هایی داشته‌اند و در پایان قدرت‌مندی‌، چه انگیزه‌هایی در آنان نهفته‌است و دست به چه اعمالی می‌زنند.
معمولاً در جوامعی كه دین نقش اصلی را دارد، قدرت طلب‌ها برای كسب یا استمرارقدرت از انگیزه‌ها و احساسات دینی بهره‌برداری می‌كنند، مگر در مواردی كه نیازی به‌تظاهر به دین نباشد.
این نوشتار در پی آن است كه علت گرایش ایلخانان به اسلام و تشیّع را نقد و بررسی‌كند، كه در این راستا سیر گرایش ایرانیان به تشیّع نیز روشن‌تر شده و مشخص می‌شودكه آیا مغولان قصد سوء استفاده از دین را داشته‌اند یا خیر؟
توجه به چند نكته درباره مغول‌ها لازم است‌:
1. مغولان دارای گرایش‌های مذهبی مختلفی بودند و در میان آنان افرادی مسیحی‌،بودایی و مسلمان و غیره وجود داشته‌اند.
2. با این كه هر فرد مغول دارای دین و اعتقاد خاصی بود، اما آنان تعصب مذهبی‌نداشتند و هر كدام به رسم و آیین دین خود عمل می‌كردند. اغلب وزیران ایلخانان‌،ایرانی و مسلمان بودند و شاهدی بر این ادعااست كه آنها خواستار این بودند كه وزیران‌با هر مذهبی در جهت اهداف و قدرت مغول‌ها تلاش كنند، كه شاید تعبیری از جدایی‌دین و سیاست باشد.
مغولان حتی در انتخاب ایلخان به دین و مذهب او بی توجه بودند؛ چنان كه در جلسه‌انتخاب جانشین اباقاخان‌، سلطان احمد تكودار را كه مسلمان بود، برگزیدند. حتی چندصباحی بعد از انتخاب سلطان احمد، عده‌ای از امرای مغول از ترس حاكمیت یافتن‌مسلمانان در صدد جایگزینی ارغون خان به جای احمد بودند ـ نه به سبب مسلمانی او ـتا آسیبی به حاكمیت مغول وارد نیاید.
بعضی معتقدند كه ایلخانان به این دلیل تعصب خاصی به دین و مذهب خود نداشتند كهدین اجدادی خود را در برابر ادیان اسلام و مسیحیت ضعیف می‌دیدند. از این رو تعصب رانسبت به دین خود از دست دادند، و بعد از مسلمان شدن نیز تعصب نداشتند، زیرا به تازگی‌به آن گرویده بودند و عقیده آنها ناشی از سنن قومی و تقلید نبود تا تعصب داشته باشند.2
در پاسخ باید گفت‌: نخست این كه‌، مغول از همان آغاز ورود به ایران و هجوم اولیه‌،این سیاست و عادت را داشتند، و این طور نبوده كه اول تعصب مذهبی داشته باشند وبعد از این كه با احكام و مسایل اسلام آشنا شدند، تعصب خود را از دست بدهند. حتی‌در زمان چنگیز و اولین ایلخان (هولاكو) این مسأله به خوبی نمایان است كه از افرادمسلمان (شیعه و سنی‌) و مسیحی و غیره در جهت اهداف خود بهره می‌برده‌اند.
دوم آن كه‌، موردی دیده نشده كه مغول‌ها روحانیون خود را مأمور تحقیق در اسلام ومقایسه با دین خود كنند و یا خود چنین كرده باشند، تا واقعیت و برتری ادیان دیگر برای‌آنها روشن شود.
سوم این كه‌، بعضی از ایلخانان بعد از مسلمان شدن‌، نسبت به یهودیان و مسیحیان‌سخت می‌گرفتند و الجایتو به دلیل تعصب شیعی‌، دستورات خاصی در این مورد صادرمی‌كرد؛ مانند عوض كردن خطبه و اذان‌، كه این كارها تعصب است‌. البته در بعضی مواردبرای جلوگیری از متشنج شدن جامعه‌، نسبت به مذاهب و ادیان دیگر سخت نمی‌گرفتند.بنابراین در مجموع می توان گفت كه مغول‌ها بعد از گزینش اسلام تا حدی تعصب داشته‌اند.
3. مغول‌ها به دلیل این كه با مردمان و حكومت‌های دیگر مناطق ارتباط مناسبی‌نداشتند، از تشكیلات اجتماعی‌، اداری و حكومتی و فكر و اندیشه سیاسی و مذهب‌تكامل یافته‌ای برخوردار نبودند. اندیشه آنها بیشتر اقتصادی بود؛ از این رو تعصب‌شدیدی به سنّت‌ها و مذهب خود نداشتند. آنان احساس نمی‌كردند كه در این تعامل‌،مذهب و دین آنها مغلوب شده است‌، تا بخواهند به صورتی آن را قوت و حاكمیت‌ببخشند. این در حالی است كه با نزدیك شدن به پایان دوره ایلخانی‌، كم‌كم روحیه‌تعصب مذهبی در آنها به وجود می‌آید و بر اساس مصلحت و حفظ قدرت‌، نسبت به‌مذاهب و ادیان دیگر سخت‌گیری می‌كنند.

نقد و بررسی گرایش دینی ایلخانان‌
در آغاز، گرایش‌های دینی و مذهبی هر یك از ایلخانان مسلمان را نقد و بررسی می‌كنیم‌تا از منظر تاریخی‌، هدف آنها از ایمان آوردن به اسلام مشخص شود:
هولاكو اولین ایلخان حاكم بر ایران بود و ابوسعید آخرین ایلخان بود كه در سال 736ه¨ ق‌(1355 م‌). حكومت او به پایان رسید. در مجموع نه نفر حكومت كردند كه چهار نفراز ایلخانان از اعتقادات اجدادی خود دست برداشتند و به جهت اهداف خاصی به اسلام‌روی آوردند. برای به دست آوردن نسبت رمانی گرایش‌ها، به نمودار ذیل توجه شود:

كل حاكمیت ایلخان‌ 80 سال‌ نسبت زمانی‌
دین بودایی و... حدود 37 سال‌ كمتر از 21
دین اسلام‌ 43 سال‌ بیش از 21
گرایش به‌تشیّع‌ حدود 15 سال‌ كمتر از 51
گرایش به تسنن‌ 27 سال‌ 31
دشمنی با اسلام‌ 24 سال‌ بیش از 41
دین اسلام و احترام به مسلمانان‌ 56 سال‌ بیش از 32
همان‌گونه كه ملاحظه می‌شود، حدود نیمی از دوران حاكمیت ایلخانان همراه باگرایش به اسلام و بقیه آن گرایش به دین اجدادی خودشان بوده است‌، و فقط در زمان‌اباقاخان و ارغون‌خان (حدود 24 سال‌) دشمنی با اسلام وجود داشت و در بیش از 32حاكمیت ایلخانان‌، مسلمانان دارای احترام بودند. از كل این حاكمیت‌80 ساله‌، حدود 15سال آن گرایش به تشیّع وجود داشت و حدود 7 سال آن (از 709 ه¨ ق تا 716 ه¨ ق‌)مذهب تشیّع رسمی بوده است‌.
از میان ایلخانان نه‌گانه‌، پنج نفر دین اسلام نداشتند و دوران دو نفر از آنان ـارغون‌خان و اباقاخان ـ روزگار سختی برای مسلمانان بود. در این دوران حتی كسانی كه‌در دربار ایلخانان نفوذ و منصب والایی داشتند ـ مانند خواجه شمس الدین جوینی ـ درشرایط سختی به‌سر می‌بردند. در زمان این ایلخانان به مسیحیان توجه زیادی می‌شد ودر زمان ارغون‌، سعدالدوله یهودی آنقدر نفوذ پیدا كرد كه ایلخان بی اجازه او كاری‌نمی‌كرد. وی ارغون را تحریك كرد كه به مكه حمله كند و كعبه را به بت‌خانه تبدیل نمایدو حتی لشكر و كشتی نیز آماده كردند، ولی در این احوال ارغون‌خان مریض شد و مرگاو نزدیك بود. سعدالدوله كه به شدت نگران بود، خیرات و صدقات فراوانی داد ودستور داد كه مردم نیز چنین كنند، و در صدد دلجویی از مردم برآمد. مردم خشمگین نه‌تنها به او، كه به بسیاری از یهودیان‌، رحم نكردند و آنها را به سزایشان رساندند.3
در سال 687 ه¨ ق گروهی از یهودیان تفلیس به بغداد آمدند و شغل‌هایی به آنها داده‌شد و از هیچ اجحافی نسبت به مسلمانان كوتاهی نكردند، و این نهایت قدرت یهود درزمان ایلخانان بود. حتی دستور داده شد كه هر كس از خاندان جوینی و دیوانیان را یافتندبه قتل برسانند.4 این دوره حدود 24 سال طول كشید و در زمان این دو ایلخان دشمنی‌با اسلام و مسلمانان وجود داشت‌، ولی در زمان سه ایلخان غیر مسلمان دیگر، یعنی‌هولاكو، گیخاتو و بایدو، مسلمانان دارای احترام بودند و نسبت به آن دوران‌، روزگاربهتری برای مسلمانان بود.
در دوران چهار ایلخان مسلمان (حدود 43 سال‌) تعارض و رقابت بین مذاهب‌مختلف به شكل‌های متفاوتی بروز كرد و گاهی تشیّع و زمانی تسنن مذهب رسمی بودكه در این مقاله به نقد و بررسی علت گرایش هر ایلخان به اسلام و تشیّع پرداخته‌می‌شود.

حكومت سلطان احمد (تگودار)
گرچه سابقه گرایش مغول‌ها به اسلام به سال‌های قبل از فتح بغداد بر می‌گردد، ولی‌اولین ایلخانی كه اسلام آورد، سلطان احمد بود. مادر او مسیحی بود؛ از این رو درسال‌های آغازین تولد، به دستور مادرش او را غسل تعمید دادند،5 امّا در مورد این كه‌او قبل از اسلام آوردن‌، دین بودایی داشته یا مسیحی بوده‌، جای بحث است‌.
بعضی عقیده دارند كه رفتار او بعد از پادشاهی‌، كه تحت نفوذ شیخ عبدالرحمن‌رافعی اسلام آورد و نام احمد بر خود گذاشت‌، شاهد بر این است كه قبلاً دین بودایی‌داشته‌، و بعد از اسلام آوردن بر بوداییان سخت گرفت و معابد آنها را ویران كرد.6
در این كه شخصیتی بزرگ مثل شیخ كمال الدین عبدالرحمن رافعی در اسلام آوردن‌سلطان احمد دخالت و تأثیر داشته‌، شاید جای شكی نباشد؛ زیرا سلطان در نامه‌ای به‌مصریان برای صلح بین ایران و مصر، تصریح كرده كه ما به واسطه او به دین اسلام‌گرویدیم‌.7
شیخ عبدالرحمن رافعی در زمان سلطان احمد به سِمَت تولیت و شیخ الاسلامی كل‌ممالك ایران و عراق رسید، تا اوقاف این مناطق را سامان داده و به مصارف شرعی‌برساند.8
از این رو مشخص می‌شود كه عبدالرحمن رافعی در نزد سلطان احمد بسیار بزرگ‌بوده است‌، كه وی اسلام خود را مدیون او می‌داند. اما این كه او قبلاً دین بودایی داشته ـطبق سخن آقای اشپولر ـ مدرك و سندی ندارد . اگر دلیل ایشان آن باشد كه مغولانشخصی را كه بودایی نباشد به ایلخانی بر نمی‌گزیدند، باید گفت كه دلیلی بر تأیید اینسخن وجود ندارد ، بلكه خودِ این انتخاب شاهدی است بر این كه مغولان حتی نسبت بهدین ایلخان تعصب نداشته‌اند. علاوه بر این كه شواهدی نیز بر مسلمان شدن او قبل ازحاكمیت وجود دارد؛ از جمله این كه بر اساس گفته شبانكاره‌ای‌، سلطان احمد قبل ازجلوس بر تخت مسلمان بوده است‌. او می‌نویسد :
«صاحب‌ْ شمس الدین مربی و ساعی شد تا آن كار [سلطنت‌] قرار گرفت‌، زیرا كه احمد خان مسلمان بود ومایل به ملت مصطفوی‌...».9
و گناه شمس الدین جوینی را كه منجر به قتل او در زمان ارغون گردید، همین می‌داندكه در به سلطنت رساندن احمد نقش داشته است‌.
شاهد دیگر كه در نامه سلطان به مصر آمده‌، چنین است :
«امّا بعد، همانا خدای تعالی ما را به سابقه عنایت و نور هدایتش در عنفوان جوانی و ریعان حداثت راه‌نمود تا به ربوبیت و یكتایی او اقرار كنیم و شهادت دهیم كه محمد علی‌[علیه‌ ]افضل الصلوة و السلام درنبوت خویش صادق بوده است و...» كه این عبارت به صراحت اسلام او را قبل از سلطنت‌می‌رساند.
امّا مسأله در خور توجه این است كه‌، آیا احتمال دارد مسلمان شدن مغولان‌ِ اُردوی‌زرین‌10 و دشمنی با حكومت مصر نیز در اسلام آوردن سلطان احمد نقش داشته باشد؟
مغولان اردوی زرین حتی قبل از فتح بغداد اسلام آورده بودند و در فتح بغداد از قتل‌و غارتی كه توسط مغول صورت گرفت‌، ابراز ناخشنودی كردند و مبادلات سیاسی بامصر را از سال 659 ه¨ ق شروع نمودند و حتی نام «بركه‌»11 را در خطبه نماز جمعه مصربعد از سلطان‌ِ ممالیك می‌آوردند و دختر بركه را به عقد زناشویی سلطان بیبرس درآوردند.12همین مسایل سبب رقابت و گاهی درگیری بین مغولان ایران و اردوی زرین می‌گردید.
از سوی دیگر ایلخانان با ممالیك نیز درگیری داشتند و تنها در زمان اباقاخان سه‌جنگ به وقوع پیوست كه در هر سه جنگ‌، ممالیك پیروز میدان بودند . این مسأله روحیه‌ایلخانان را تضعیف كرده بود و در انزوا قرار گرفته بودند؛ زیرا از طرف شمال با اردوی‌زرین و از طرف شرق با اولوس جغتای و از طرف غرب با ممالیك درگیری داشتند . اینموضوع می‌تواند در گرایش آنها به اسلام تأثیر داشته باشد.
اما سلطان احمد قبل از حاكمیت مسلمان شده بود. پس این مسأله در مورد او دور ازذهن می‌باشد؛ زیرا حاكمیت نداشت و صحبتی در میان نبود تا بخواهد از این راهمشكلات حكومتی خود را حل كند. البته بعضی عقیده دارند كه در پی شكست اباقاخان‌از مملوكان بود كه سلطان احمد تگودار زمانی كه حاكم شد، اسلام آورد.13 براساس این‌نظر، تأثیر اسلام آوردن مغولان اردوی زرین و مخالفت با حاكمان مصر، در گرایش‌ایلخانان به اسلام تقویت می‌شود.در مورد سلطان احمد نوشته‌اند:
« سلطان احمد بعد از حاكمیت‌، بر مسیحیان سخت گرفت و امتیازات داده شده به آنها را پسگرفت‌».14 «وظایف هم چنین آورده‌اند: [حقوق‌] اطبا و منجمان نصاری و یهود را كه پیش از آن از اوقاف‌می‌دادند منقطع كرده‌... و در ترتیب قوافل حاج و ترتیب مؤنات سبیل بیت الله احكام بتأكید تمام اصراریافت و در باب جمع و وصول حاصلات مواضع اصنام و بتخانه‌ها و كنایس صفت انهدام گرفت‌».15
هم چنین آورده‌اند كه ارغون برای توجیه شورش خود بر ضد سلطان احمد، خطاب‌به فرماندهان مغولی چنین گفت‌:
«از همه مهمتر این كه او دیگر پیرو مذهب ما نیست‌، او مسلمان شده و محمد را می‌پرستد و برای ما ننگاست كه اعراب بر ما تاتارها تسلط پیدا كنند... بیایید دست به دست هم دهیم و سعی كنیم كه كار این نابكاررا بسازیم‌...».16
این جمله ارغون می‌تواند شاهد بر مسلمان شدن سلطان احمد بعد از حكومت باشدو دیگر این كه ظاهراً تعصب مذهبی ارغون را می‌رساند. اما واقعیت این است كه گرچه‌او به ظاهر چنین می‌گفت‌، ولی در واقع می‌خواست به نفع حكومت و سلطنت خودبهره‌برداری نماید، نه این كه واقعاً تعصب دینی داشته باشد. او از این هراس داشت كه‌حكومت از دست ایلخانان خارج گردد؛ از این رو در برابر سلطان احمد دست به شورش زد.
نتیجه این كه مسلمان شدن سلطان احمد مسلّم است‌، ولی هیچ شاهدی بر گرایش اوبه تشیّع دیده نشده است‌.

حكومت سلطان غازان‌
غازان خان در دوران كودكی تعالیم بخشیان‌ِ بت‌پرست را فرا گرفت‌. اصناف بخشیان‌ِبت‌پرست با حمایت ایلخانان از بلاد هند، كشمیر، ختای و ایغور با احترام كامل آمده‌بودند و اینان در هر مكانی بت‌خانه‌ای ساختند و اموالی را صرف آن نمودند و در نتیجه‌این طایفه بسیار قوی شدند.17
نویسنده كتاب «دین و دولت در ایران عهد مغول‌» مسأله‌ای را متذكر شده كه شایسته دقت‌بیشتری است‌. او می‌گوید:
غازان تحت تعالیم دو نفر بخشی به نام‌های یارق و بایجو بود و اعتقادات دین بودایی دراو مستحكم گردیده بود. بودا معتقد بود كه شخص نباید مذهب خود را ارج نهد و آیین‌های‌دیگر را محكوم و مذموم شمارد. این تعالیم بودا در غازان اثر گذاشته بود و او را فردی قاطع‌و بی‌تعصب پرورد تا پس از اسلام آوردن بی تزلزل و تردید مسلمان معتقدی باقی بماند.
از طرف دیگر بودا راهنمای انسان برای رسیدن به آرامش و صلح است و این باروحیه یك مغول سازگاری ندارد، و چون اسلام جنگ را برای پیشبرد هدف‌های خودلازم می‌داند، با روحیه غازان مطابقت بیشتری دارد تا به قلمروهای وسیع‌تری برسد. اوگرچه اسلام را پذیرفت‌، امّا همواره یك بودایی مسلمان شده‌، زیست‌.18
نویسنده یاد شده سپس اصلاحات غازان را برگرفته از اندیشه بودایی دانسته ومی‌گوید: اسلام می‌خواهد به‌وسیله مجازات‌، جرایم را در جامعه بردارد، در حالی كه‌دین بودایی زندگی را یك كل می‌داند و می‌خواهد با بهبود شرایط اقتصادی‌، جرایم را ازمیان بردارد.19
در پاسخ باید گفت‌:
نخست‌ آن كه‌، چگونه است كه قبل از فتح ایران و اتخاذ شیوه یك‌جانشینی‌، و درزمانی كه روحیه جنگ‌طلبی و غارت و توسعه قلمروهای جدید در مغولان بسیار زیادبود، آنان دین بودایی را پذیرفته بودند و با روحیه آنها سازگاری داشت‌؛ ولی پس از آن كه‌تقریباً به زندگی یك‌جانشینی در ایران عادت كرده بودند و فتوحات و غنایمی نداشتند،دین بودایی با روحیه آنها سازگاری نداشت‌؟! و چگونه است كه دین اسلام كه به اعتقادنویسنده جنگ را برای رسیدن به هدف لازم می‌داند در زمانی با روحیه مغولان‌.سازگاری پیدا كرد و كه آنان دیگر جنگ و فتوحاتی نداشتند؟!
دوم‌ آن كه‌، منظور از این گفته كه اسلام جنگ را برای رسیدن به هدف لازم می‌داند،چیست‌؟ اگر منظور جنگ‌طلبی اسلام است كه سزاوار است به منابع اصیل اسلامیمراجعه شود تا روشن گردد كه چنین نیست‌. در اسلام دو نوع جنگ‌ِ دفاعی و ابتدایی و باشرایطی ویژه وجود دارد؛ و اسلام در مرحله آخر جنگ را بر می‌گزیند. علاوه بر آن‌،بیشتر جنگ‌های اسلام «جنگ دفاعی‌» است و نمونه آن جنگ‌های خود پیامبراسلام‌9است كه مسلمانان در بیشتر جنگ‌ها شروع كننده نبودند، بلكه تیر اول رادشمن می‌انداخت‌. در هر صورت جنگ در اسلام یك اصل نبوده و نیست بلكه دربرخی زمان‌ها به عنوان یك ضرورت و اجبار پذیرفته می‌شود.
سوم‌ آن كه‌، اسلام می‌گوید اقوال مخالف را بشنوید و بهترین را انتخاب نمایید. اینطور نیست كه مسلمان نباید به سخن هیچ كس و هیچ مذهبی گوش كند، و دادن چنین‌نسبتی به اسلام در كتاب مذكور، تحریف آشكار است‌.
چهارم‌ آن كه‌، اسلام نمی‌خواهد جامعه را فقط با مجازات اصلاح كند. اسلام دین‌كامل و مجموعه‌ای از احكام اجتماعی‌، اقتصادی‌، سیاسی‌، فرهنگی‌، نظامی و غیره‌است كه دستورات مهمی برای بهبود شرایط اجتماعی و اقتصادی داده است . مجازات‌ْتنها یك راه برخورد با مجرم است و چاره‌ای از وجود آن نیست‌؛ چرا كه در هر جامعه‌ای‌حتی اگر از همه جهات نیز مشكلی وجود نداشته باشد، مجرم‌هایی وجود خواهندداشت و ضرورت دارد كه حكم‌ِ مجرم نیز بیان شود.
در هر حال غازان در زمان ارغون‌، حاكم خراسان گردید و در شهر خبوشان‌بت‌خانه‌های معتبری ساخت‌،20 كه شاهدی است بر این كه غازان اول بر دین بخشیان‌ِبت‌پرست بوده و بعد از آن اسلام را پذیرفته است‌. اما در مورد این كه آیا قبل از سلطنت‌مسلمان شده است یا بعد از آن‌، باید گفت بر اساس نقل همه تاریخ‌نگاران‌، او قبل از این كه‌بر «بایدو خان‌» پیروز گردد، اسلام آورده‌، بنابراین قبل از جلوس بر تخت مسلمان شده بود.
در زمینه گرایش غازان به اسلام و تشیّع مسایل مختلفی ذكر شده كه در این‌جا،نخست درباره گرویدن او به اسلام و سپس به تشیّع سخن خواهیم گفت‌.

گرایش غازان به اسلام‌
بعضی از تاریخ‌نگاران عقیده دارند كه غازان خان به واسطه روحیه تعمق و تدبّر درمسایل دینی‌، در ادیان مختلف اندیشه و تفكر می‌نمود و اسلام را دینی به غایت متین ومبین یافت‌؛ از این رو دعوت امیر نوروز و شیخ صدرالدین ابراهیم بن قطب الاولیاء حمویی راپذیرفت و به اسلام روی آورد.21
رشید الدین فضل الله در این باره می‌گوید :
«ظن اكثر خلق چنان بود كه سبب اسلام او ترغیب و تحریض بعضی امراء و مشایخ بود و لیكن بعد ازتفحص معلوم گشت كه آن ظن خطاست‌، چه وقتی در خلوت با من بنده ضعیف كه مؤلف این كتابم تقریرفرمود كه چند گناه آن باشد كه خدای تعالی آن را عفو نكند و از آن جمله معظم‌تر آن گناهی است كه كسی سرپیش بت بر زمین نهد... من نیز چنین بودم‌، لیكن حق تعالی روشنایی و دانش داد و از آن خلاص یافتم‌. بهحضرت حق از آن گناه پاك شدم‌...
و دیگر این كه اگر آدمی به اجبار به دینی رود، در وقت فرصت از آن بر می‌گردد، پس مسلمانی او با این جد وجهد از روی اكراه و اجبار نبوده است‌.
و دیگر این كه پادشاه اسلام چون اندكی سرخوش شود، اكثر اوقات او در تقریر سخنان اهل حكمت وتحقیق حكایات و مباحث عمیق است‌، در حالی كه دیگران چنین نبوده‌اند».22
در همین راستا بعضی می‌گویند : قبول مخلصانه دین اسلام و تقویت بی قید و شرط‌شرع محمدی و رد تعصبات افراطی مذهبی و گرایش قلبی و عملی به سلسله سادات وعلویان و غیره از جمله ویژگی‌های اساسی حكومت غازان می‌باشد.23
باید گفت كه این نوشتار در صدد بررسی و كشف نیّت‌ها و باطن قلب و دل اشخاص‌نیست و این امر از حدود كار تاریخی بیرون می‌باشد؛ اما آنچه بر اساس مدارك معلوم ومشخص است‌، این است كه امیر نوروز و شیخ صدرالدین حمویی در اسلام آوردن غازان‌نقش مؤثری داشته‌اند و حتی خود رشیدالدین و دیگران نقل می‌كنند كه این دو نفر باغازان شرط كردند كه اگر اسلام بیاوری‌، ما چنین و چنان می‌كنیم تا به حكومت برسی‌.میرخواند می‌گوید:
«... در خلوت قواعد پیمان را بایمان مغلظه مبرم و محكم گردانید كه مدت العمر جاده عبودیت درحضرت خانیت مسلوك دارد، مشروط بآنكه شاهزاده جوان بخت كامكار سراچه دلرا بنور ایمان تصدیق‌احمد مختار9 ما درالفلك الدوار منور سازد...»24
همان گونه كه ملاحظه می‌شود، با غازان شرط كردند كه در صورت پذیرش دین‌اسلام او را یاری كنند تا به سلطنت برسد و در حضور شاهد پیمان می‌بندند كه در ترویج‌دین اسلام به قدر امكان كوشا باشد، و غازان نیز قبول می‌كند.25
در جای دیگری خود رشیدالدین می‌گوید:
نوروز دوباره به غازان خان گفت كه «اگرپادشاه جهان پناه‌، دین اسلام را به ایمان خویش قوی‌گرداند چه شود؟ فرمود : كه روزگاری است كه این اندیشه در خاطر است‌».26… و شیخ صدرالدین‌حمویی بیشتر اوقات ملازم خان بود.27
این می‌رساند كه خود غازان پس از عرضه اسلام به او، و با توجه به شرایطی كه‌داشته‌، در این اندیشه بوده كه آیا دین اجدادی خود را رها كرده و اسلام بیاورد، یا بر دین‌پدری خویش بماند.
به نظر می‌رسد كه با توجه به مشكلات زیاد ایلخانان با مصر و اردوی زرین و اولوسجغتای و از سوی دیگر، عدم ارتباط مستحكم و با آسیای مركزی‌، و مشكلات اقتصادی‌بی‌شمار (به واسطه سیاست‌های اشتباه گذشته‌)، غازان چاره‌ای جز هماهنگی بامسلمانان و شرایط آن روز نداشته است‌.
مغولان قبل از این از راه غارت و غنیمت‌های جنگی‌، و تا حدودی نیز تجارت‌، درآمدخود را به دست می‌آوردند، ولی در زمان غازان غنیمت و غارتی در كار نبود و از طرفیمالیات‌های سنگین و مكرر، مردم را در به در كرده و كشاورزی و دامداری از رونق افتادهبود؛ از این رو نه تنها غازان‌، بلكه هر كس دیگری نیز حاكم می‌گردید چاره‌ای جزبازنگری در سیاست‌های خود نداشت‌.
از سوی دیگر گرایش رو به افزایش مغولان به اسلام و تأثیر پذیری آنها از فرهنگ‌اسلامی و ایرانی‌، در گروش غازان به اسلام موثر بود؛ گرچه احتمال تأثیر گرایش‌های‌معنوی شخصی او نیز وجود دارد.
عبارات رشیدالدین فضل الله نیز شاهدی است بر این كه بیشتر مردم آن زمان نیزچنین برداشتی داشتند كه غازان به درخواست امیر نوروز برای جلب حمایت مسلمانان‌،اسلام را پذیرفته است‌.28
مسأله دیگر این كه غازان مدتی بعد از ثبات حكومت خود متوجه می‌شود نوروزشخصیت بزرگی شده و این برای او خطر آفرین است‌، از این رو نوروز و خاندان او راقتل عام می‌كند29 و بعد از مدتی صدر جهان و برادرش قطب جهان را به قتل می‌رساند.یعنی در همان دو سه سال اول تصفیه بزرگی انجام می‌دهد و حدود 38 امیر و گروهی ازسپاهیان را نیز به قتل می‌رساند.30
این رخدادها چگونه قابل توجیه هستند؟ آیا این كه بعضی از تاریخ نگاران می‌گویندكه بین آنها رقابت و حسادت بود و به سبب تهمت‌ها و توطئه‌هایی كه علیه یكدیگرتدارك می‌دیدند مورد خشم غازان قرار می‌گرفتند،31 كافی است و یا مسأله دیگری در كاربوده است‌؟
شاید این‌گونه اعمال‌ْ برنامه‌ای طرح شده از طرف خود غازان بوده است‌؛ یعنی اول‌شرایط آنها را پذیرفت و با مسلمان شدن‌، در ترویج اسلام كوشید و حمایت مسلمانان رابه‌دست آورد و زمانی كه قدرت او ثبات لازم را پیدا كرد و این افراد را خطری برای‌قدرت خویش دید، زمینه قتل آنها را فراهم ساخت و چنین نُمایاند كه این افراد در اثرحسادت و رقابت گرفتار خشم او شده‌اند.
در مورد این احتمال باید تگوییم كه با عملكرد او در ترویج اسلام و تشیع سازگاریندارد؛ هم‌چنان كه بعد از قتل نوروز از بیم خشم مسلمانان در مرگ وی‌، تاج از سربرداشت و عمامه بر سر گذاشت و خود و اطرافیان لباس روحانی بر تن كردند و در ترویج‌شریعت تظاهر زیادتری كرد.32
مسأله در خور توجه این كه سلطان احمد فقط خودش مسلمان شد كه یك امرشخصی بود، ولی غازان خان كه مسلمان شد به همراه او عده زیادی از مغولان نیزمسلمان شدند و این مسأله‌ای با اهمیت بود و آثار زیادی در پی داشت‌.33

گرایش غازان به تشیّع‌
غازان خان در همان اوایل حكومت خود گرایش زیادی به تشیّع پیدا كرد و این مسأله اهل‌سنّت را به وحشت انداخت‌؛ زیرا غازان درصدد بود مذهب تشیّع را رسمی كند، كه البته‌از این رو خواجه رشیدالدین و برخی دیگر به گونه‌ای سلطان را از این كار باز داشتند.34نمونه‌هایی از توجه و عنایت غازان به سادات و علویان از این قرار است‌:
غازان در سال 693 ه¨ ق یك حكمران علوی و یك حكمران بكری برای عراق تعیین‌كرد.35 و در سال 696 ه¨ ق از عراق دیدن كرد و به شهر حلّه و نجف و كربلا رفت و برای‌كمك به علوی‌ها و سادات اموال زیادی را بخشید36 و قبور امامان شیعه‌: را در عراق‌زیارت كرد.37 او خواجه سعد الدین ساوجی را كه شیعه بود، وزیر خود گردانید38 ، كه‌رقیب خواجه رشید الدین گردید. وی در سال 698 ه¨ ق دوباره به عراق آمد و به مشاهدشریفه و حلّه رفت و به سادات و علوی‌ها كمك بسیاری نمود و در همین سال دستوركندن نهری بین بغداد و حلّه را داد (این نهر را به نام غازان‌، نهر غازانی نامیدند) وموقوفات زیادی را برای زیارتگاه‌های امامان‌: وقف نمود.39
هم چنین او دستور داد كه دار السیادة در شهرهای مهم عراق و تبریز و اصفهان و غیره‌درست كنند40 و اسامی امامان شیعه‌: را بر سكه‌ها منقوش نمود و به مرقد امام‌هشتم(علیه السلام) توجه زیادی می‌نمود.41
زمانی كه یك شیعه را به جرم اعاده نماز ظهر كشتند، دستور داد كشنده او را بكشند و «دست ارادت و قبول بر سینه بی گناه خود نهاد و گفت كسی كه نصرت اهل بیت و خذلان دشمنان او كند منم‌و به مساعدت دوستان و مباعدت دشمنان ایشان متشمر و منتهض گشت‌... غازان بعد از آن به دوستداری وهواخواهی علی و اهل بیت رسول الله صلی الله علیه تولی و خذلان معاندان ایشان تبرا نمود.»42
در جای دیگر گفت‌: «قیاس خطبه بر تحیاتست كه فرمود «اللهم صل علی محمد و علی آل محمد» ونفرموده كه «علی اصحابه و آله‌»، ذكر خلفای سه‌گانه در خطبه بدعت است و از آن اهل بیت و علی كه مقدم‌ایشانست واجب‌، و من نام ایشان در زمین ایران از خطبه وضع خواهم كردن تا مبتدع نباشم‌.»43
در همین زمان امیران مغولی‌ِ شیعه نیز فعالیت خود را گسترش داده و غازان راواداشتند تا در شهرهای اصفهان و كاشان و سیواس و تبریز و كوفه‌، موقوفات بسیاری رابرای علویان وقف كند.44
غازان در سال 702 ه¨ ق به حلّه و كربلا رفت و پرده‌های بسیار با عظمتی برای مرقدامام حسین(علیه السلام) تهیه كرده بود و صدقات بسیار به مجاوران و حاضران بخشید.45
پیر یعقوب توطئه‌ای را طراحی كرده بود و قصد براندازی حكومت غازان را داشت‌.چون او و یارانش را گرفتند و گناه آنان ثابت شد، یعقوب به غازان گفت : پیران ما را نگاه‌دارند. غازان فرمود : كه پیران من مصطفی و مرتضی‌اند. بنگریم تا قّوت ایشان غالب‌تراست یا از آن تو، و فرمود تا او را از بالای كوهی فرو انداختند.46 این جمله غازان كه‌«پیران من مصطفی و مرتضی‌» هستند و این كه نامی از صحابه نبرده است‌، نشان‌گرگرایش زیاد او به تشیّع است‌.
این‌ها نمونه‌هایی از گرایش غازان به تشیّع می‌باشد، ولی این كه آیا واقعاً شیعه شده یاخیر،جای بررسی دارد. در این مورد باید گفت ظاهراً قصد شیعه شدن یا رسمی كردن‌تشیّع را داشته است‌، ولی او را از این كار باز داشتند.
گفته شده كه خواجه رشیدالدین با آوردن نام علی(علیه السلام) و خاندانش در خطبه‌هامخالفت كرد و گفت‌: اكثر مردم سنّی هستند و اگر سلطان شیعه گردد و خطبه را عوض‌كند، شورش می‌كنند و با سلطان شیعی سازگاری نخواهند داشت و اكنون كه قصد جنگ‌با مصر و شام را داریم به پشتیبانی مردم نیاز داریم‌؛ و با این سخنان او را از این كارمنصرف كردند.47
غازان در جای دیگری جمله‌ای دارد كه با این گرایش او تنافی ظاهری دارد، او گفتهاست‌:
«من به بزرگی صحابه معترفم و منكر هیچ كس نیستم‌.»48
این جمله می‌رساند كه در پی گرایش شدید غازان به تشیّع‌، بر ضد او اعتراضاتی صورت‌گرفته است و برای این كه ثابت كند، شیعه افراطی نیست و فقط گرایش به سادات و اهل‌بیت‌: دارد (و چون به نظرآن سنیّان‌، شیعه صحابه را لعن می‌كند) می‌گوید: من صحابه‌را قبول دارم‌، و بدین وسیله می‌خواهد از تعصب و خشم اهل سنّت بكاهد.
ظاهر این جمله می‌رساند كه یا شیعه نبوده (چون می‌ترسیده كه اهل سنت خطری‌برای قدرت و حكومت او باشند، ولی گرایش به تشیّع و دوستی اهل بیت‌: را داشته واز این رو به سادات و علویان احترام زیادی می‌كرده است‌) و یا این كه شیعه بوده اماشیعه معتدلی كه اهل بیت‌: را دوست داشته‌، و صحابه را لعن نمی‌كرده است‌.
غازان در اواخر سلطنت‌، (حدود سال 701 ه¨ ق قبل از جنگ دوم با مصر در سال‌702 ه¨ ق‌) قصد داشت كه تشیّع را رسمی كند امّا با مخالفت و تلاش اهل‌ سنّت‌،مخصوصاً خواجه رشیدالدین‌، از این كار باز داشته شد. دلیل آنها ترس از شورش مردم‌بود؛ زیرا جنگ با مصر را در پیش رو داشتند، پس این مسأله را برای بعد از جنگ واگذاركردند،49 و سلطان نیز قبول كرد.
امّا غازان در جنگ با مصر شكست خورد و مدتی بعد نیز از دنیا رفت و بر اساس نقل‌دیگری او را زهر خوراندند.50
شاید بین شكست غازان در جنگ با مصر و زهر خوراندن به او، رابطه‌ای وجود داشته‌باشد؛ به این معنی كه گرایش او به تشیّع و اصرار در رسمی كردن تشیّع داشته‌، از این رودر جنگ به گونه‌ای عمل كردند تا لشكر غازان شكست بخورد و نسبت به امامان‌شیعه‌: بدبین و دو دل شود، زیرا او قبل از جنگ به زیارت قبور ائمه‌: در عراق رفته‌و به كمك آنها امید داشت‌. هم چنین می‌خواستند این شكست فكر او را مشغول دارد تابرای مدتی از رسمی كردن تشیّع منصرف شود، و بعد از مدتی مخالفان‌ْ او را زهر دادندتا از نفوذ مذهب شیعه در دربار ایلخان كاسته شود.
پرسشی كه باقی می‌ماند این است كه با وجود گرایش غازان به تشیّع چرا وی خواجه‌رشیدالدین را روی كار آورد؟ در حالی كه او قبلاً یهودی بوده و به واسطه او بسیاری ازیهودیان در دربار نفوذ یافتند.51

علل گرایش غازان به تشیّع‌
در مورد گرایش غازان به تشیّع عوامل متفاوتی از سوی محققان و تاریخ‌نگاران ذكر شده‌كه در این جا به نقد و بررسی آنها می‌پردازیم‌.

1. فكر دست نخورده و آماده مغول
بعضی بر این باور هستند كه مغول ذهنی خالی داشتند كه رنگ تعصب نداشت و درجامعه‌ای نبوده‌اند كه ذهن آنها قالب خاصی به خود گرفته باشد. از این رو وقتی بین‌علی(علیه السلام) و اولاد او و رقیبان ایشان در مورد جانشینی رسول خدا9 مقایسه‌ایمی‌كردند، علی(علیه السلام) را در هدایت مردم برتر می‌دانستند. این است كه گرایش به تشیّع پیدامی‌كردند.52
باید گفت حتی در صورت پذیرفتن این مسأله‌، نسبت به مغول‌هایی كه در آغاز واردقلمرو مسلمانان شده‌اند درست است‌، نه كسانی كه شاید تمام عمر خود را در میان‌مسلمانان گذرانده‌اند و به اختلاف‌ها و درگیری‌های شیعه و سنّی عادت كرده‌اند وذهنیتی همانند مسلمانان دارند. دیگر این كه‌، این تحلیل‌ِ ذهنی یك شیعه است كه اگركسی ذهنی خالی داشته باشد حضرت علی(علیه السلام) را برتر می‌داند وگرنه به نظر یك سنیمطلب این گونه نیست‌.

2. سلطنت موروثی‌
عامل دیگر سابقه وجود حكومتی همانند حكومت‌های سلطنتی و موروثی در میان‌مغولان است كه بعد از مرگ خان بزرگ‌، پسر یا برادر و یا یكی از اقوام نزدیك خان قبلی‌را به عنوان خان جدید برمی‌گزیدند. بنابراین ذهنیت آنها با سلطنت موروثی بهترسازگاری داشت . از طرفی در مذهب تشیّع نیز (به نظراینان‌) مسأله وراثت وجود دارد؛زیرا امامان‌: پدر و پسر و یا برادر بوده‌اند. این مسأله آنها را به تشیّع جذب كرد. بدین‌روی‌، موروثی بودن سلطنت می‌تواند یكی از عوامل گرایش ایلخانان به تشیّع شمردهشود،53 هم‌چنان كه این مسأله در مورد الجایتو نیز نقل شده است‌.
گرچه باید پذیرفت كه این یك برداشت شخصی از امامت است و خداوند امامت رابه افراد شایسته واگذار می‌كند، و هرگز به آن معنا كه در میان بعضی از حكومت‌ها (مانندپادشاهان ساسانی‌) رواج داشته‌، نیست‌؛ امّا در هر صورت‌، بعید نیست كه اندیشه‌موروثی بودن حكومت‌، در گرایش غازان به تشیّع تاثیر داشته است‌. البته عقیده شیعه این‌است كه شخص امام از سوی خداوند انتخاب می‌شود و بر خلاف حكومت‌های‌موروثی هوای نفس در آن دخالتی ندارد.

3. تابعیت خلافت مصر
اگر غازان مذهب اهل سنّت را می‌پذیرفت ناچار فرع و تابع حكومت مصر شمرده‌می‌شد؛ زیرا بعد از سقوط بغداد، خلافت به مصر منتقل شد و ظاهراً حكومت‌های‌مناطق دیگر تابع مصر بودند، گرچه مستقل عمل می‌كردند. حكومت ایلخانان نیز برای‌كسب مشروعیت چاره‌ای جز تابعیت نداشت‌؛ در حالی كه پذیرش تابعیت برای مغول(به‌ویژه بعد از حذف نام خان آسیای مركزی از آغازِ نامه‌های خود) برای كسب استقلالو عدم وابستگی به آسیای مركزی‌، مشكل بود. از سوی دیگر ایلخانان با حكومت مصردرگیری و دشمنی چندین ساله داشتند و پذیرش تابعیت‌، به معنای پذیرش شكست‌بود، كه برای آنها بسیار گران و سخت بود. از این رو تاثیر این عامل را نیز برای گروش‌غازان به شیعه می‌توان پذیرفت‌.
امّا یك مسأله با این عامل سازگاری ندارد و آن این كه‌، ایلخانان با پذیرش اسلام درصدد به دست آوردن نظر مثبت مسلمانان بودند تا مردم قلمرو حكومتشان‌، آنان را كافرو خارج دین ندانند و با مصر بر ضد ایلخان همكاری نداشته باشند. از سوی دیگر بیشترمردم سنّی بودند؛ در نتیجه ایلخان برای به‌دست آوردن پشتیبانی مردم می‌بایست گروش‌به مذهب اهل سنّت داشته باشد، آن‌گاه با گرایش به تشیّع چگونه می‌توانست مردم را باخود همراه كند؟
پاسخ این است كه غازان در آغاز سنّی بود و بعد از مدتی به تشیّع متمایل شد. دیگراین كه غازان در گرایش به تشیّع هرگز از حد اشاره فراتر نرفت‌54 و هیچ‌گاه رسماً اعلام‌نكرد كه شیعه شده است‌. بر همین اساس هم بود كه سخن خواجه رشیدالدین راپذیرفت و از رسمی كردن تشیّع تا زمان بعد از جنگ با مصر خودداری كرد كه البته بعد ازجنگ نیز فرصتی برای این كار نیافت‌. نتیجه این كه‌، می توان پذیرفت كه این عامل درگرایش غازان به تشیّع نقش داشته است‌.

4. علما و صاحب منصبان شیعه‌
علما و صاحب منصبان درباری شیعه از عوامل مهم گرایش غازان به تشیّع بوده‌اند.گذشت كه غازان به شهرهای مهم شیعه‌نشین مانند حلّه‌، كه علمای بزرگی در آن به‌تحصیل و تدریس می‌پرداختند، رفت و آمد زیادی داشته است‌. این ارتباط و تاثیرپذیری‌از قول و عمل آنها او را به تشیّع متمایل ساخت‌. چنان‌كه نقل شده‌، او در علوم مختلف‌وارد بحث می‌شد و در سیاست و سپاهی‌گری و اصول و قواعد دین ملل آگاه بود و بهعلم و دانش نیز توجه می‌نمود.55
تعدادی از صاحب منصبان مغولی‌ِ شیعه مانند طرماز بن بایجوبخش‌ در دربار بودند وفعالیت آنها برای ترویج فرهنگ تشیّع‌، كمك خوبی در این زمینه كرده است‌.56
در مورد تأثیر این عامل باید بگوییم مقدار تأثیر آن بیشتر از عوامل دیگر می‌باشد.اگرترویج و تبلیغ مسأله‌ای در كار باشد، شخص را به دقت و فكر در مورد آن موضوع‌می‌كشاند، و در این جا است كه عوامل دیگر نیز در ذهن شخص خودنمایی می‌كنند و اودر نهایت یا آن موضوع را می‌پذیرد و یا رد می‌كند. پس می‌توان گفت كه عملكرد علما وصاحب منصبان شیعی تأثیری به سزا در گرایش غازان به تشیّع داشته است‌.

5. خواب‌
ممكن است گفته شود كه گرایش غازان به تشیّع به خاطر خواب دیدن پیامبر(صلی الله علیه)می‌باشد؛ زیرا پیامبر(صلی الله علیه) در خواب از برتری علی(علیه السلام) و حسنین‌8 برای او سخن گفته‌است‌؛ چنان كه آورده‌اند:
«پادشاه اسلام‌... دو نوبت جمال خواجه كائنات و... را بخواب دیده و پیغامبر9 او را بمواعیدخوب مستظهر گردانیده و میان ایشان محاوره بسیار رفته و امیرالمؤمنین علی و حسن و حسین‌: بانبی‌9 بهم بوده‌اند و تعریف ایشان فرمود و...»57
و خود نیز گفته است‌:
«من به بزرگی صحابه معترفم ومنكر هیچ كس نیستم‌، ولی به دلیل خواب كه دیده‌ام با اهل بیت دوستی‌زیادت می‌ورزم‌»58
گرچه ممكن است چنین خواب‌هایی در زندگی هر كس رخ دهد و در این گفتار قصدانكار و رد چنین مسأله‌ای نیست‌، ولی باید گفت كه این مسأله‌ای شخصی است و مدرك‌و سند قاطعی بر واقعیت داشتن آن نمی‌توان یافت‌. از این رو نقش این عامل در گرایش‌غازان پذیرفتنی نیست و جای تأمل دارد.

6. محیط و شرایط ایران‌
بعضی عقیده دارند كه در محیط ایران از آغاز تسلط مغول‌ها همواره آثار توجه به تشیّع‌،اگر چه جزیی و غیر مشهود، نمایان بوده و محیط مساعدی برای مذهب اهل سنّت نبوده‌است‌. از این رو این زمینه یكی از عوامل مؤثر در گرایش غازان به تشیّع بوده است‌.59
این سخن جای تأمل بسیار دارد. یكی از مسایلی كه همه تاریخ‌نگاران ذكر كرده‌انداین است كه تعداد شیعیان در ایران اندك بوده و زمانی كه اُلجایتو تشیّع را مذهب رسمی‌قرار داد، عكس العمل تند و شدیدی در بعضی از شهرهای ایران بروز كرد. اگر چهپذیرفتنی است كه در بعضی زمان‌ها نفوذ شیعه در حكومت‌ها بسیار زیاد بوده است‌،ولی توصیفی این‌چنینی برای محیط ایران بدون مدرك می‌باشد، مگر به معنای قبول‌حكومت موروثی و سلطنتی‌، كه قبلاً در این باره بحث شد.
در هر صورت‌، این عامل بدین‌گونه و با این تعابیر قابل پذیرش نیست و بیشتر مردم‌ایران سنّی مذهب بوده‌اند و اگر چه عده زیادی از آنان به اهل بیت‌: علاقه داشته‌اند،ولی این موضوع ربطی به ایران ندارد و در جاهای دیگر نیز وجود داشته است‌.

7. توازن قدرت بین مذاهب‌
غازان برای ایجاد برابری قدرت بین گروه‌های مختلف مذهبی و دینی موجود در ایران‌،به همه گروه‌ها فرصت و مجال تبلیغ مذهب خود را می‌داد. البته در آغاز، به خاطر پیمان‌و عهد با امیر نوروز و شیخ صدرالدین حموی‌، نسبت به مسیحیان و یهودیان سخت‌گرفت و بزرگان آن‌ها را علف شمشیر گردانید60 و دستور داد كه جماعت بخشیان یامسلمان شوند و یا به بلاد خود در هند، كشمیر و تبت بروند و هر كس بماند نباید منافق‌باشد.61 با این حال بعد از مدتی دستور داد كه از مسیحیان مالیات سرانه گرفته نشود و به‌آنها توجه زیادی كرد.62 هم چنین رشیدالدین فضل الله را كه پیشتر یهودی بود روی كارآورد و به دنبال آن یهودیان بسیاری به كار گماشته شدند.63
از سوی دیگر گرچه غازان حنفی بود ولی به شیعیان توجه زیادی می‌نمود، و علاقه‌او به شیعیان چنان جلوه‌گر بود كه بعضی از تاریخ‌نگاران می‌پنداشتند غازان شیعه است‌.64
در هر حال گرچه توجه او به شیعه بیشتر نمایان بوده و شاید واقعاً گرایش به تشیّع‌داشته است‌، ولی برای آن كه یك مذهب و دین در دربار و قلمرو او حاكم مطلق نباشد واو بازیچه دست یك گروه نگردد، و از سوی دیگر پیروان همه مذاهب و ادیان را درجامعه با خود همراه كند، از این رو به شیعیان‌، اهل سنّت‌، مسیحیان و یهودیان توجه‌می‌كرده است‌. در نتیجه نقش این عامل نیز قابل پذیرش است‌.
در مجموع هفت عامل در مورد گرایش غازان به تشیّع ذكر شد كه چهار عامل‌پذیرفتنی است‌. این عوامل عبارتند از:
1. عدم تبعیت از حكومت مصر؛
2. تأثیر علما و صاحب منصبان شیعه‌؛
3. توازن قوا بین مذاهب مختلف‌؛
4. برداشت سلطنت موروثی از تشیّع‌.

حكومت سلطان محمد (اُلجایتو)
در پی گرایش غازان به تشیّع و تلاش او برای رسمیت مذهب تشیّع و تلاش مخالفان‌برای منصرف كردن خان و مرگ ناگهانی او بعد از شكست در جنگ با مصر، احتمال‌توطئه زیاد بود. در هر حال درباریان و صاحب منصبان‌، اُلجایتو را كه مسلمانی حنفی‌بود، به ایلخانی برگزیدند.65
اُلجایتو در آغاز مسیحی بود.او به دست جِبِلّها غسل تعمید یافته و با جاثلیق‌ مسیحی‌دوست صمیمی بود.66 ولی بعد از مدتی مسلمان حنفی شد و پس از به قدرت رسیدن‌،نام خدابنده را بر خود گذاشت و سعی كرد كه كارهای نیمه تمام برادر خود غازان رادنبال كند.
خواجه رشیدالدین فضل الله كه شافعی بود در دربار غازان نفوذ زیادی داشت‌، ولی‌به دلیل حنفی بودن الجایتو، نفوذ و رفت و آمد حنفیان به دربار او زیاد گردید و این مسأله‌برای خواجه رشیدالدین سخت و ناگوار بود. از این رو خواجه به هدف كم كردن نفوذآنها و حتی تغییر مذهب الجایتو به مذهب شافعی‌، فعالیت‌های خود را گسترش داد و به‌الجایتو پیشنهاد داد كه نظام الدین عبدالملك مراغه‌ای‌شافعی‌، قاضی القضات كل مملكت‌باشد.67
از سوی دیگر روحانیون حنفی‌، به مذاهب دیگر مجال و فرصتی نمی‌دادند و حتی‌لعن و طعن به آنها نیز داشتند.68 بدین ترتیب رقابت بین حنفیان و شافعیان بالا گرفت وهر گروه و مذهبی برای به‌دست آوردن نظر خان در تلاش بود. نظام الدین مراغه‌ای باكمك خواجه رشید الدین در نشر مذهب شافعی تلاش زیادی كرد و توانستند الجایتو رابرای پذیرش مذهب شافعی آماده كنند و بعد از مدت كوتاهی سلطان به مذهب شافعی‌در آمد و میدان رقابت مذاهب بر حنفیان سخت گردید.
از طرفی خواجه سعد الدین ساوجی‌ به ترویج تشیّع پرداخت و یكی از امیران با نفوذِمغولی به نام طرمطاز نیز با او همكاری كرد. خواجه سعد الدین در زمان غازان در دربارنفوذ زیادی داشت و همكار خواجه رشید الدین بود و بین او و رشید الدین رقابت‌شدیدی وجود داشت‌. خواجه سعد الدین با كمك سید تاج الدین آوجی و طرمطاز در تقویت‌قدرت و نفوذ شیعه تلاش كردند و سید تاج الدین محمد بن مجد الدین الحسینی نیزنقابت نقبای همه مملكت‌، از جمله عراق‌، ری‌، خراسان‌، فارس و غیره را بر عهده‌داشت‌، كه این مسایل سبب ناخوشایندی و غضب اهل سنّت شد.69
همان‌گونه كه ملاحظه می‌شود، درگیری بین مذاهب مختلف وجود داشت وطرفداران هر گروه و مذهبی در جلب نظر ایلخان تلاش می‌كردند. پسر صدرا بخارا كه‌حنفی بود به دربار سلطان آمد تا شاید دوباره سلطان را به مذهب حنفی برگرداند وشافعیان را شكست دهد.70 روزی در نماز جمعه در حضور سلطان بین نظام الدین و پسرصدرا بخارا بحث و جدلی پیش آمد و الفاظ ركیك و تندی بین آنها رد و بدل شد. سلطان‌با ناراحتی و خشم از مسجد خارج شد و نسبت به دین اسلام دو دل و حیران شد و حتی‌امیران مغولی بر زبان راندند كه : «این چه كاری كه ما كردیم و یاساق و ییسون چنگیز بگذاشتیم و به‌دین كهنه عرب درآمدیم كه به هفتاد و اند قسم موسوم است‌. و اختیار همه این دو مذهب به این فضیحت ورسوایی‌، كه در یكی با دختر نكاح و در دیگر با مادر و خواهر زنا جایزست و نعوذ بالله از هر دو.»71

شیعه شدن الجایتو
چند ماهی این حالت تردید و دو دلی بر سلطان حكم‌فرما شده بود و می‌گفت چون درراه اسلام تلاش زیاد كرده‌ام‌، نمی‌توانم به آسانی از آن دست بردارم‌.72 تا این كه مسأله‌مسافرت نظام الدین به آذربایجان ومسافرت سلطان به بغداد پیش آمد. در این‌جا بود كه‌سلطان گرایش به تشیّع پیدا كرد. اما در مورد واقعه یا سببی كه سلطان را به تشیّع كشاند،حوادث متفاوتی نقل شده است كه در بحث عوامل گرایش سلطان الجایتو به تشیّع‌بررسی خواهد شد. در سال 709 ه¨ ق نظام الدین مراغه‌ای برای رسیدگی به اوقاف‌،سفری به آذربایجان كرد و از طرف دیگر سلطان الجایتو نیز به دلایل مختلفی از جمله‌زمستان‌، از سلطانیه به بغداد مسافرت نمود و برخی از درباریان سنّی مذهب هم‌سفرسلطان نبودند. از این رو با تلاش شیعیان‌، الجایتو به زیارت قبور ائمه‌: رفت و علامه‌حلّی و علمای بزرگ شیعه هم‌چون خواجه اصیل الدین طوسی فرزند خواجه نصیر نیزحضور سلطان رسیدند 73 و با صحبت‌ها و استدلال‌های خود او را به تشیّع علاقه‌مندساختند. علامه حلّی دو كتاب خود را به نام‌های «نهج‌ الحق و كشف الصدق‌» و «منهاج الكرامة من‌باب الامامة‌» به سلطان هدیه داد.
نظام الدین مراغه‌ای و سید تاج الدین آوجی در این زمان در برابر یكدیگر قرارگرفتند. قبلاً مراغه‌ای علمای حنفی را در بحث و شكست داده و نظر سلطان را از مذهب‌حنفی برگردانده بود و اكنون سید تاج الدین با قدرت بر شافعیان و از جمله آنها نظام‌الدین مراغه‌ای غلبه پیدا كرد و امیران مغولی نیز از مذهب شافعی روی‌گردان شدند.
در این دوره دسته بندی‌های مذهبی اوج گرفت‌. از یك سو افرادی چون‌: خواجه‌رشید الدین‌، امیر چوپان‌، امیر ایسن قتلغ‌، تاج الدین علیشاه‌، نظام الدین مراغه‌ای و غیره‌قرار داشتند كه بر مذهب اهل سنّت بودند و در تلاش بودند تا سلطان مذهب شیعه رارها كند. از سوی دیگر در برابر اینها افرادی چون‌: خواجه سعد الدین ساوجی‌، امیرطرمطاز، علّامه حلّی‌، سید تاج الدین آوجی و غیره بودند كه به نشر و گسترش فرهنگشیعه می‌پرداختند.
با گروش الجایتو به شیعه‌، شرایط به كلی بر ضد اهل سنّت بود. سلطان دستوراتی راصادر كرد كه به این گستردگی در ایران بی سابقه بود و اولین ظهور رسمی مذهب تشیّع‌در سراسر قلمرو ایران به وقوع پیوست‌. مهم‌ترین اقداماتی كه صورت گرفت عبارت بود از:

1. تغییر خطبه‌
پیش از آن نام خلفا را در خطبه می‌آوردند، ولی از آن روز، به روش شیعه‌، دوازده‌امام‌: را ذكر می‌كردند و نام خلفا را از خطبه انداختند.74

2. ضرب سكه با نام ائمه‌:75
میر خواند گوید : «چون عقیده سلطان محمد خدابنده بر محبت اهل بیت نبی و ولّی منطوی بود،فرمان داد تا بر وجوه دنانیر لفظ علی ولی‌ّ اللّه را در ردیف كلمه لا اله الا اللّه محمد رسول اللّه‌9 گردانیدندو اسامی ائمه معصومین‌: را در مسكوكات نقش كردند.»76

3. گفتن جمله «حی‌ّ علی خیر العمل‌» در اذان‌
ممكن بود اهل سنّت با احترام به اهل بیت‌: و ذكر نام ایشان در خطبه و بر روی سكه‌مخالفت نداشته باشند، ولی با آوردن شعار «حی‌ّ علی خیر العمل‌» در اذان و انداختن نام‌خلفا از خطبه سخت مخالف بودند. در نتیجه در بعضی از شهرها مانع اجرای این دستوررا شدند؛ مثلاً در قزوین شعار «حی‌ّ علی خیر العمل‌» گفته نشد و در شیراز و اصفهان وقزوین خطبه را تغییر ندادند.77

4. مدرسه سیار
سلطان از بحث و مناظره علما و روحانیون لذت می‌برد؛ از این رو دستور داد مدرسه‌سیاری تهیه كردند كه همیشه همراه اردوی خان باشد و علامه حلّی نیز مشغول تدریس‌گردید و بحث و مناظره بین مذاهب رونق زیادی یافت‌.78 علامه با روش بسیار مناسبی‌،به‌دور از تعصب و لجاجت بر خورد می‌كرد و حتی نسبت به علمای مذاهب دیگربرخورد محترمانه‌ای داشت‌.79 در نتیجه شیعیان در نزد سلطان‌، نفوذ چشم‌گیری برای‌نشر تشیّع به دست آوردند.
سید تاج الدین آوجی بر یهودیان فشار آورد و همین كار سبب قتل او شد. او زیارت‌مرقد ذی‌الكفل‌نبی را بر یهودیان ممنوع كرد و مراسم جمعه و جماعات در آن مرقدبرگزار نمود، در حالی كه پیش از این‌، یهودیان به زیارت آن مرقد می‌رفتند و نذوراتی رابه آنجا می‌بردند. با این كارِ سید تاج الدین‌، یهودیان بسیار ناراحت شدند و تلاش‌فراوانی برای قتل او كردند؛ خواجه رشید الدین به سلطان گفت كه او سیِّد علوی نیست‌.سلطان نسب‌نامه او را طلب كرد و خواجه رشید الدین آن را برای مطالعه به همراه خود برد وپنهانی در آن دست برد و به سلطان گفت كه این نسب‌نامه ساختگی است و با این توطئه‌،سید تاج الدین را از چشم سلطان انداخت و او را در سال 711 ه¨ ق به قتل رساندند.8081
در همین سال سعد الدین ساوجی نیز در حضور سلطان متهم به حیله و مكر شد كه‌در نتیجه‌، او را كه فردی پارسا و زاهد بود به همراه 5 نفر به نام‌های‌: مباركشاه ساوی‌،زین الدین ماستری‌، ناصر الدین یحیی پسر جلال الدین طری‌، داودشاه نیكو اخلاق وكریم الدین‌، شهید كردند.82
با كشته شدن این افراد، قدرت تشیّع در دربار الجایتو رو به ضعف نهاد و اهل سنّت به‌راحتی به تبلیغ مذهب خویش پرداختند، ولی هنوز علامه حِلّی حضور داشت‌.
بعضی عقیده دارند كه علامه حِلّی بعد از قتل سید تاج‌الدین به دربار فراخوانده شدتا پوششی بر مسأله كشته شدن سید تاج‌الدین و شیخ سعد الدین و دخالت اهل سنّت‌باشد.83 سنّیان دعوت علامه حِلّی به دربار را شاهد عدم دخالت خود معرفی می‌كردند.
اما بر اساس منابع‌، سلطان حدوداً در سال 709 ه¨.ق‌. شیعه شده است و بعد از آن علامه‌حلّی را به همراه خود به سلطانیه آورد.84 شواهدی نیز بر این مطلب وجود دارد؛ ازجمله آنها این كه‌، علامه در ماه ذی الحجة سال 709 ه¨ ق در حله اجازه نامه‌ای به سیدنجم الدین حسینی می‌دهد85 و در جمادی الاولی سال 710 ه¨ در سلطانیه اجازه نامه‌ای‌به شمس الدین الا‌وی می‌دهد؛86 در حالی كه سید تاج‌الدین و سعدالدین ساوجی وهمراهان او در سال 711 ه¨.ق به قتل رسیدند. پس حضور علامه حلّی قبل از این حادثه‌مسلّم است و ارتباطی با كشته شدن افراد مذكور ندارد.

نقد و بررسی برگشت الجایتو از تشیع‌
در این زمینه اختلاف نقل‌ها حتی در منابع اصلی و هم‌عصر آن حادثه نیز وجود دارد؛ ازاین رو نگاه كلی به همه منابع برای رسیدن به واقعیت یا نظر واقع بینانه‌تر، ضرورت دارد.

الف‌) شواهد شیعه ماندن الجایتو87
1. منابع سیزده‌گانه‌
سیزده منبع كه شیعه ماندن الجایتو را تا آخر عمر قبول دارند: عبارتند از:
1) المختصر فی اخبار البشر
2) تاریخ الجایتو 8) روضة الصفا
3) تاریخ ابن الوردی‌ 9) تاریخ الخلفا
4) البدایة و النهایة‌ 10) تاریخ الخمیس‌
5) تاریخ ابن خلدون‌ 11) خلاصة التواریخ‌88
6) السلوك لمعرفة دول الملوك 12) البدر الطالع‌
7) تاریخ جدید یزد 13) النجوم الزهراة‌
چهار منبع اول مهم‌تر هستند. این منابع هم از لحاظ تعداد سه برابر منابع مخالف است وهم نظر روشن‌تر و بدون نقضی دارند.
2. حضور علامه تا زمان مرگ الجایتو
علامه حلّی جزء دهم كتاب تذكرة الفقهاء را در 18 صفر سال 715 ه¨ ق 89 و جزءیازدهم را در سوم جمادی‌ الاولی سال 715 ه¨ ق 90 و جزء سیزدهم را در 26 جمادی‌الاولی سال 716 ه¨ق‌. در سلطانیه نوشته است‌.91 فخر المحققین پسر او نیز در سال‌715 ه¨.ق رساله معراج الیقین‌... را در سلطانیه نوشت‌.92 اگر سلطان به مذهب تسنن‌برگشته بود حضور علامه و دیگر علمای شیعه مشكل بود؛ زیرا تنها الجایتو پشتیبان‌فعالیت آنها بود. پس حضور این افراد با این سندها قطعی است و شاهدی بر شیعه ماندن‌الجایتو تا آخر عمر می‌باشد.
3. كمك الجایتو به لشكر حمیضة‌
حمیضة بن ابی نمی حسنی بعد از اختلاف و جنگ با برادر خود در حاكمیت بر مكه‌، به‌ایران فرار كرد و از الجایتو در خواست كمك نمود. با مساعدت الجایتو لشكری ازخراسان به فرماندهی یك مغول او را همراهی كردند تا بر مكه مسلط شود، اما با مرگ‌سلطان نقشه آنها باطل شد93 و رشید الدین نامه‌ای به لشكریان نوشت و آنها را به پراكنده‌شدن تحریك كرد.94
این لشكركشی در سال آخر عمر سلطان روی داد كه دلالت بر شیعه ماندن سلطان دارد.
4. سلطان ولد، حسام الدین چلبی را در سال 715 ه¨.ق به سلطانیه فرستاد تا الجایتورا به مذهب اهل‌ سنّت برگرداند. زمان رسیدن چلبی به سلطانیه الجایتو از دنیا رفته بود95.این مطلب شاهدی بر شیعه ماندن الجایتو می‌باشد.

ب‌) شواهد برگشت الجایتو از تشیّع‌
1. چهار منبع‌
منابع چهارگانه به قرار ذیل می‌باشند:
1) تاریخ وصّاف‌ 3) سفرنامه ابن بطوطه‌
2) مجمع الانساب‌ 4) الدرر الكامنة‌
ادعا شده كه این منابع بر برگشت الجایتو از تشیّع دلالت دارند؛ گرچه به نظر ما دلالت‌این منابع بر این مطلب پذیرفته نیست كه بیان آن در پی می‌آید.
2. كشته شدن تاج‌الدین و سعدالدین‌
برخی عقیده دارند كه در سال 711 ه¨.ق برخی از علمای اهل سنّت با توطئه‌ای‌عده‌ای از بزرگان شیعه مانند تاج‌الدین و سعدالدین و غیره را متهم ساختند و در نتیجه به‌دستور الجایتو اعدام شدند و از این به بعد قدرت و نفوذ شیعیان كم شد.
3. نماندن خواجه اصیل‌الدین در سلطانیه‌
ممكن است بازگشت خواجه اصیل‌الدین پسر خواجه طوسی در سال 714 ه¨.ق ازسلطانیه به عراق‌،96 شاهدی بر كم شدن نفوذ علمای شیعه به سبب سنی شدن سلطان‌دانسته شود.

ج‌) رد نظریه برگشت الجایتو از تشیّع‌
1. نقد منابع‌
نخست این كه تعداد منابع مؤید این نظر بسیار كمتر است‌. دوم این كه متن آنها بر این‌منظور دلالت تام ندارد.
توضیح این كه نویسنده تاریخ وصّاف گفته است‌، الجایتو بعد از مریض شدن درروزهای آخر عمر و مشاهده نشانه‌های مرگ‌، نذرها و اعمال نیكی انجام داد و به مذهبتسنن برگشت‌.
اما نظر به معنای عدم برگشت است‌؛ زیرا آنها كه می‌گویند سلطان سنی گردیدمنظورشان چند سال قبل از مرگ او می‌باشد. دیگر این‌كه جمله وصّاف می‌رساند الجایتوبه لحاظ ترس از آخرت و برای جبران كارهایش‌، در لحظات پایانی زندگی به تسنن‌برگشته است‌. این مطلب نشان از آن دارد كه او حقانیت تسنن را پذیرفته بوده‌، در حالیكه ثابت كردن این مسأله برای كسی كه در راه رسمی كردن تشیع مخالفت‌های بسیاری راتحمل كرده دشوار است‌.
و اما شبانكاره نیز در مجمع الانساب گفته است‌، سلطان دو سه روزی شیعه گردید.97
این نظر قطعاً نادرست است‌؛ زیرا سلطانیه در زمان الجایتو تكمیل شد و گچ‌بری‌های‌زیادی با نام ائمه‌: روی دیوارهای آن صورت گرفت‌؛ همانند جمله‌ای كه روی دیوار باكاشی نوشته شده‌: «لا اله‌ الا اللّه‌، محمّد رسول‌ اللّه‌، علی‌ ولّی‌ اللّه‌، وصی‌ رسول‌ اللّه‌»98 در زمان‌های‌بعد، آن را با گچ پوشاندند و در سال‌های اخیر با تلاش و كاوش پژوهش‌گران‌، این عبارت‌از زیر گچ‌ها پیدا شده است‌. قسمت آخر این عبارت می‌گوید «حضرت علی(علیه السلام) ولی خداو وصی رسول خدا9 است‌» كه به معنای رد جانشینی خلفای سه‌گانه می‌باشد؛ زیرااگر گفته شود، علی(علیه السلام) ولّی خدا است‌، ممكن است اهل سنّت به لحاظ دوستی اهل‌بیت‌: آن را قبول كنند؛ ولی چون جمله وصی رسول خدا9 نیز نوشته شده‌، نشان ازقدرت شیعه در زمان الجایتو دارد، كه از مخالفت اهل سنّت نمی‌ترسیده‌اند.
لذااین جمله نشان از تعصب نویسنده دارد كه قصد دارد نفوذ تشیّع را كمرنگ نشان‌دهد.آیا نقش و نگار روی دیوارهای سلطانیه‌، ضرب سكه و پخش آن‌، تغییر خطبه‌،مخالفت مردم‌، راه اندازی مدرسه سیّار، آمدن علامه حلّی و غیره در دو سه روز قابل‌تحقق هستند؟! از این رو، به نظر می‌رسد كه مدت حاكمیت شیعه در دربار الجایتو تقریبااز سال 709 تا 716 ه¨ ق‌. بوده است‌؛ یعنی مدتی كه علّامه در سلطانیه و دربار الجایتو وبعضی شهرها مانند جرجان‌، قم و غیره حضور داشته است‌.99
و اما ابن حجر نیز برگشت الجایتو را به یك قول نسبت می‌دهد، كه این گونه نقل قول‌كردن نشانه آن است كه مطلب در نزد نویسنده ضعیف است‌. از سوی دیگر با ذكر مسألهكمك الجایتو در سال 716 ه¨ق برای لشكركشی به مكه‌، مشخص می‌شود كه برگشت اورا به مذهب تسنن نپذیرفته است‌.
در مورد سفرنامه ابن بطوطه نیز گفتنی است كه او سفر خود را در سال 725 ه¨ ق به‌قصد تشرف به مكه شروع نموده و با این حساب خود شاهد ماجرا نبوده و بر اساس‌گفته‌های اهل سنّت نقل كرده است‌.
ابن بطوطه در سفرنامه خود نقل می‌كند كه شهرهای بغداد، اصفهان و شیراز از قبول‌فرمان سلطان برای تغییر خطبه و سكه و غیره خودداری ورزیدند، و فرستادگان بهسلطان اطلاع دادند كه مردم زیر بار فرمان نمی‌روند. سلطان الجایتو دستور داد تا قاضیان‌هر سه شهر را احضار كردند. اول قاضی مجد الدین را در برابر سگ‌های گرسنه‌انداختند، ولی منظره غریبی پیدا شد؛ آن حیوان‌ها از حمله به قاضی خودداری كردند ودر برابر او دم می‌جنباندند. زمانی كه سلطان خبر شد، پابرهنه از خانه بیرون دوید و خودرا در قدم قاضی انداخت‌، و چنین بود كه سلطان مذهب تشیّع را فرو گذاشت و دوباره بهطریقه اهل سنّت برگشت‌.100
جای تعجب است كه نویسنده‌ای این مطلب را از سفرنامه به‌گونه دیگری نقلمی‌كند: «سگها از حمله به وی خودداری كردند، الجایتو چون این خبر را شنید برپای قاضی مجدالدین‌بوسه زد و جامه خود را به رسم احترام بر وی پوشاند و او را از نزدیكان خود گردانید و بدین ترتیب مذهبتشیّع در حمایت حكومت قرار گرفت‌.» هم چنین بر اساس نقل این كتاب او را از نزدیكان خودقرار نداد بلكه او را با احترام به شهر خود مراجعت داد.101 در هر حالی به نظر ما نقل‌صحیح همان است كه ابتدا ذكر كردیم و ابن بطوطه این مسأله را برای برگشت الجایتو ازتشیّع نقل كرده نه گرویدن او به تشیّع‌.
2 . بر اساس برخی منابع زمانی كه الجایتو دستور تغییر خطبه و اذان و غیره را صادركرد، با مخالفت شدید مردم روبرو گردید و حتی در بعضی شهرها مردم با شمشیر بهنماز جمعه رفتند تا در صورت تغییر خطبه‌، خطیب را در دم به قتل رسانند102 از این روسلطان از تشیّع دست كشید.
اما به نظر می‌رسد این گفته‌ها خالی از مبالغه نباشد؛ زیرا از یك سو كشتار و غارتمغول‌ها هنوز از یاد و خاطر مردم نرفته بود و بعید است كه شورشی به این شیوه انجام‌دهند، و از سوی دیگر ایلخانان پیش از این نیز گرایش‌های بودایی‌، حنفی‌، شافعی وشیعی داشته‌اند و چنین گزارشی در باره شورش مردم نرسیده است‌. هم چنین دو امیربزرگ مغولی به نام امیر چوپان و امیر ایسن قتلغ كه سنّی متعصب بودند نسبت به گروششیعی سلطان ناراحت بودند و از این رو برخی مردم به پشتیبانی صاحب منصبان درشهرهای مختلف اعتراض كردند تا سلطان را مجبور به تجدید نظر نمایند.103این خودشاهدی بر تشیع الجایتو و بازنگشتن او از آن است‌.
اگر مخالفت مردم سبب برگشت الجایتو از تشیع باشد، پس باید الجایتو مدت كوتاهی‌شیعه مانده باشد، در حالی كه شواهد و اسنادی بر شیعه بودن او تا آخر عمر ارایه گردید.
3. كشته شدن تعدادی شیعه‌، یا رفتن یك عالم شیعه‌، شاهدی قوی بر بازگشتالجایتو از تشیع نیست‌، به‌ویژه كه سند محكم بر شیعه ماندن وجود دارد و قابل جمع هستند.

نقد و بررسی عوامل گرایش الجایتو به تشیع‌
1. علما و صاحب منصبان شیعی‌
از یك سو حضور صاحب منصبانی چون خواجه سعد الدین وزیر و امیر طرمطاز، و ازسوی دیگر علمایی چون ملا حسن كاشی و سید تاج الدین آوجی و به ویژه علامه حلّیكه با كلام و منطق استدلالی و قوی خود توانستند در بحث و مناظره بر علمای اهل سنّت‌پیروز گردند، باعث جلب نظر ایلخان به تشیع گردید.
به نظر می‌رسد كه این عامل از مهم‌ترین عوامل گرایش الجایتو به تشیع بوده است و بانبود آن‌، دیگر عوامل مؤثر نمی‌شدند. در این میان شاید بتوان نقش صاحب منصبان رامقدّم دانست‌؛ زیرا آنان بودند كه زمینه نفوذ علما را فراهم كردند. شدت عمل اهل سنّت‌نسبت به علمای شیعه و صاحب منصبان بهترین شاهد بر نقش ویژه علما و صاحب‌منصبان شیعه در گروش سلطان به تشیّع است‌.
2. مناظرات خصومت‌آمیز علمای اهل سنّت‌104
مناظره‌های همراه با دشمنی و سخنان تند و ركیك نسبت به یكدیگر، مانند مباحثه پسرصدرا بخارا و نظام الدین مراغه‌ای كه سلطان را نسبت به اسلام بدبین ساخت‌، از جمله‌عوامل دیگری است كه مذهب تشیّع را در نظر سلطان مثبت و خوب جلوه‌گر كرد. چون‌علمای شیعه با احترام و ادب با طرف مقابل خود بحث و مناظره می‌كردند و این حاكی ازاطمینان خاطر آنها در راستی و حقانیت مذهبشان بود. معمولاً مناظره زمانی به خشونت‌و دشمنی كشیده می‌شود كه در یك طرف احساس شكست به وجود بیاید و با تعصببدون دلیل همراه باشد. این عامل و عامل اول مكمل یكدیگر هستند. ضعف این طرف وقوت طرف مقابل دست به دست هم دادند و سلطان را به تشیّع رهنمون ساختند.
3. آزادی بحث و مناظره‌
در پی آزادی مناظره‌، علمای مذاهب مختلف با یكدیگر به مباحثه‌های علمی پرداختند وقوت و ضعف‌ مذاهب نمایان گشت‌. با این كار گرایشی پایدار می‌مانْد كه برگرفته از تفكرو بحث علمی (نه احساس‌) باشد. در حقیقت این مسأله زمینه بروز عوامل اول و دوم رافراهم ساخت‌؛ چون از سویی سبب شد تا علمای شیعه به راحتی تبلیغ كنند و تشیّع رابشناسانند و از سوی دیگر قوت و ضعف هر مذهب را ساخت و موجب گردید روشن‌شود تا سلطان بتواند بهترین را انتخاب نماید.
4. سلطنت موروثی‌
در این جا نیز مانند بحث عوامل گرایش غازان خان به تشیّع‌، این سبب پذیرفتنی است‌؛زیرا سلطان با گروش به تشیّع‌، حكومت را در خاندان و فرزندان خویش موروثی می‌كند.
وقتی الجایتو ـ به لحاظ مباحثه خشونت‌آمیز حنفی‌ها و شافعی‌ها ـ نسبت به اسلام دودل و حیران شد، یكی از امیران به نام طرمطاز با شگردی خاص تشیّع را در نظر سلطان‌جلوه‌گر ساخت‌. گرچه در آغاز سلطان ترسید و گفت‌، به من می‌گویی رافضی شوم‌؛ اماوقتی موضوع سلطنت موروثی را كه شبیه آن در مذهب تشیّع وجود دارد برای سلطان‌بیان كرد، سلطان مجذوب تشیع گردید.105 این مسأله سبب شد كه حساسیت سلطان‌نسبت به رافضی‌ها برطرف گردد، و با تلاش علمای شیعی‌، پذیرش تشیّع برای او آسانگردید. هم‌چنین وجود این مسأله در مذاهب اهل سنت كه «هر امیری ادعای حاكمیت وسلطنت كند و پیروز شود، حق با اواست‌» برای الجایتو ناگوار بود. مجموعه این مسایل‌،نظر سلطان را به مذهب شیعیان جلب نمود و در نهایت شیعه گردید.
5. فتح گیلان‌
برخی‌ مناطق گیلان و مازندران تا آن زمان جزو قلمرو مغول نبود و مردم آن علیه مغولان‌شورش كرده بودند. از این رو در سال 706 ه¨ ق لشكر سلطان به این مناطق حمله و آن را فتح‌كرد. در این درگیری امیر قتلغ شاه كشته شد و امیر چوپان به جای او منصب امارت یافت‌.106
این منطقه به دلیل وجود كوه‌های صعب العبور دیرتر از سایر نقاط ایران تسلیم‌قدرت‌ها می‌شده است‌. حتی در صدر اسلام نیز مسلمانان تا مدت‌ها نتوانستند ازكوه‌های این منطقه عبور كرده و آن‌جا را فتح كنند. از سویی مردم این منطقه گرایش بهتشیّع زیدی داشتند و علویان و سادات بسیاری در آن‌جا حكومت كرده بودند، و از سوی‌دیگر مركز حكومت ایلخانان در سلطانیه در نزدیكی این منطقه و در بین راه قرار داشتو طبیعتاً روابط تأثیر زیادی بر طرفین گذاشت و سرچشمه امیدی برای شیعیان درباری وشیعیان زیدی این شهرها گردید.
6. حكم طلاق‌
بعضی گفته‌اند كه سلطان الجایتو به علتی زن خود را در یك مجلس با یك صیغه سه‌طلاقه كرد، ولی از این كار پشیمان شد و قصد داشت كه به گونه‌ای این مسأله را حل كند.از این رو از فقهای دربار خود خواست كه راهی برای آن بیابند، ولی فتوای علما این بودكه دیگر رجوع به آن زن حلال نیست‌، مگر این كه كسی با او ازدواج كند و بعد اگر زن راطلاق داد، سلطان می‌تواند دوباره با آن زن ازدواج كند. این مسأله برای الجایتو گران آمد.یكی از شیعیان حاضر به سلطان گفت كه یكی از مذاهب اسلام رجوع به زن را در چنین‌صورتی جایز می‌داند، بدون این كه نیازی به ازدواج با شخص دیگری باشد و آن‌، مذهب‌تشیّع است‌.107
در این باید دانست كه این مسأله در منابع اصیل و دست اول ذكر نشده است ونویسنده كتاب «ریحانه‌الادب‌» آن را از كتاب «من لایحضره الفقیه‌» نقل كرده است درحالی كه این كتاب مربوط به قرن چهارم هجری است و نویسنده آن حدود سه قرن قبل ازعلامه حلّی می‌زیسته‌؛ از این رو اسناد ذكر شده پایه و اساس درستی ندارد. اگر كسی بااین نقل قصد تبلیغ تشیّع را داشته‌، باید گفت كه این كار در واقع تبلیغ بر ضد شیعه است‌؛چرا كه قدرت و نفوذ علمای شیعه و عوامل دیگر را دست كم گرفته و شیعه شدن سلطان‌را از روی هوای نفس دانسته است‌.
از سوی دیگر، آیا سلطان مغول به زبان عربی آشنایی كامل داشته است كه بتواندصیغه عربی طلاق را ادا نماید؟ آیا سلطان به حكم آن توجه داشته كه فوراً پشیمان شده‌است‌؟آیا می‌دانسته كه طلاق سه‌گانه در یك مجلس نیز وجود دارد، تا به محض ناراحتی‌از همسرش‌، صیغه طلاق رابگوید؟ و آیا سلطان این‌قدر متشرع و مؤمن بوده كه‌نمی‌خواسته بر خلاف اسلام همسرش را نزد خود نگهدارد و به فكر حل مسأله شرعی‌آن بوده است‌؟
در هر صورت به نظر می‌رسد كه این مسأله ساختگی باشد و اگر چنین چیزی اتفاق‌افتاده باشد، به گونه‌ای دیگر بوده است‌. این حادثه به عنوان یكی از عوامل گرایش‌ایلخان به تشیّع پذیرفتنی نیست‌؛ زیرا كتاب‌های مهم این دوره آن را نقل نكرده‌اند.
7. استقلال از خلافت سنّی‌
در مورد این عامل باید بگوییم با توجه به این كه الجایتو در آغاز بر مذهب حنفی و سپس‌شافعی (مذهب اهل سنّت‌) بوده‌، وجهی برای قبول آن نمی‌ماند. بلی‌، اگر در آغاز شیعه‌شده بود، جایی برای این نظر وجود داشت‌.
پس به طور خلاصه‌، عواملی كه در تشیّع سلطان الجایتو نقش داشته‌اند عبارتند از:
1. علما و صاحب منصبان شیعه‌ 4. سلطنت موروثی‌
2. مناظرات خصومت‌آمیز علمای اهل سنّت‌ 5. فتح گیلان‌
3. آزادی بحث ومناظره‌

حكومت ابو سعید
در اواخر دوره الجایتو دربار او در اختیار پیروان اهل سنّت قرار گرفت و دیگر فرصت‌ظهور و بروز به شیعه داده نشد.سنّیان می‌دانستند با وجود فضای باز و آزاد برای همه‌مذاهب‌، قدرت رقابت با شیعیان را نخواهند داشت‌؛ از این رو سخت‌گیری نسبت به‌شیعیان افزایش یافت و بعد از مرگ الجایتو فرزند او (ابو سعید بهادُر) را، در حالی كه‌پسری 9 ساله بود، به سلطانی برگزیدند.108
در آغاز حكومت كه ابوسعید خردسال بود اهل سنّت میدان‌داری می‌كردند و سلطانبه عنوان سمبل و نماد ایلخانان احترام داشت‌. در زمان بزرگسالی‌، سلطان نسبت به دین ومذهب تعصب خاصی نداشت‌، ولی به خواست درباریان‌ِ مسلمان بر اجرای قوانین‌اسلام بر اساس مذهب سنّت تأكید داشت‌؛ از این رو میدان را تا حدی برای ادیان ومذاهب دیگر تنگ كرده بود.109 سلطان به هنگام خردسالی تابع رأی بزرگان بود و بزرگان‌درباری حكومت و قدرت را به نام او و به روش خویش پیش گرفتند و پس از سپری شدن‌دوران خردسالی هم ابوسعید كه به تبعیت از آنها عادت كرده بود، تابع درباریان باقی ماند.
در پایان‌، حكومت ایلخانان به دست ایرانیان افتاد و دیگر صحبتی از مغولان كافرنبود و بیشتر مغولان یا مسلمان شدند و یا كاره‌ای نبودند، و حتی كار به جایی رسید كه‌نام ابوسعید را در خطبه پس از نام خلیفه مصر ذكر می‌كردند و در حقیقت حكومتایلخانی تابع خلافت مصر گردید.
در این زمان علمای شیعه به دلیل سخت‌گیری‌های زیاد حكومتی‌، برای مدتی ازدخالت در سیاست كناره‌گیری كردند و در راستای تقویت شیعه‌، نقش دیگری را درجامعه ایفا نمودند.
در پایان جدولی در مورد منابع این تحقیق ارایه می‌گردد.110 و گرچه 48 كتاب موردبررسی آماری قرار گرفته بود اما 36 كتاب به ترتیب سال وفات نویسنده تنظیم شده‌است‌، زیرا در بقیه كتاب‌ها مطلب مهمی وجود نداشت‌.

جدول بررسی اخبار مربوط به گرایش ایلخانان به تشیع در منابع‌
شماره‌ كتاب‌ . نویسنده‌ سال‌وفات‌ علت مرگ‌ علت گروش‌ علت برگشت الجایتو علت مرگ‌ توضیحات‌ غازان‌ الجایتو به تشیع‌ از تشیّع‌ الجایتو
1 جامع‌التاریخ . رشیدالدین‌فضل الله 718 ه¨ ق‌ بیماری
2 تاریخ بناكتی . بناكتی‌ 730 ه¨ ق‌ سخنی از تشیّع ندارد بیماری‌
3 تاریخ وصاف . وصاف الحضرة‌ بعداز 728 ه¨ق‌ + فتنه شهرها
4 المختصر فی اخبارالبشر . ابوالفداء 732 ه¨ق‌ بیماری ـ غم‌ لشكركشی الجایتو به مكه‌
5 العروة لاهل الخلوة والجلوة . سمنانی‌ 736 ه¨ ق‌
6 تاریخ الجایتو . القاشانی‌ 738 ه¨ق‌ بیماری‌ لشكركشی الجایتو به مكه‌
7 مجمع الانساب . شبانكاره‌ای‌ بعداز 738 ه¨ ق‌ + فتنه شهرها
8 سیراعلام النبلاء . ذهبی‌ 748 ه¨ ق‌
9 دول الاسلام . ذهبی‌ 748 ه¨ ق‌ سم‌
10 العبر . ذهبی‌ 748 ه¨.ق سم‌ اتهام سم‌
11 تاریخ ابن‌الوردی . ابن‌الوردی‌ 749 ه¨ ق‌ لشكركشی الجایتو به مكه‌
12 تاریخ گزیده . مستوفی‌ 750 ه¨ ق‌ بیماری‌
13 فوات الوفیات . ابن‌شاكر 764 ه¨ ق‌ سم‌
14 مرآة الجنان . یافعی‌ 768 ه¨ ق‌
15 طبقات الشافعیة . سُبكی‌ 771 ه¨ ق‌
16 البدایة و النهایة . ابن‌كثیر 774 ه¨ ق‌ گفته‌اند سم‌ سم‌ لشكركشی الجایتو به مكه‌
17 سفرنامه ابن بطوطه . ابن بطوطه‌ 779 ه¨ ق‌ علاّمه حلّی‌ +
18 الوافی بالوفیات . صفدی‌ 797 ه¨ ق‌
19 العسجد المسبوك . غسانی‌ 803 ه¨ ق‌
20 تاریخ ابن‌خلدون . ابن‌خلدون‌ 808 ه¨ ق‌ بیماری‌ـ غم‌ 111 گفته‌اند سم‌ لشكركشی‌ الجایتو به‌ مكه‌
21 مآثر الانافة‌... . قلقشندی‌ 820 ه¨ ق‌ فرستادن لشكر
به مكه از جانب حاكم مصر، نه الجایتو
22 عمدة الطالب‌... . ابن عنبه‌ 828 ه¨ ق‌ لشكركشی الجایتو به مكه‌
23 مجمع التواریخ . حافظ ابرو 834 ه¨ ق‌
24 زبدة التواریخ . حافظ ابرو 834 ه¨ ق‌ سخنی‌ازتشیّع‌ندارد
25 السلوك‌لمعرفة‌دول‌الملوك . مقریزی‌ 845 ه¨.ق لشكركشی الجایتو به مكه‌
26 الدرر الكامنة . ابن حجر 852 ه¨ ق‌ اتهام سم‌ گفته‌اند؟+112 اتهام سم‌ لشكركشی الجایتو به مكه‌
27 تاریخ جدید یزد . احمد كاتب‌ بعداز 862 ه¨ ق‌ خواب و علاّمه‌
28 النجوم الزاهرة . ابن تغری بردی‌ 874 ه¨ ق‌ لشكركشی الجایتو به مكه‌
و قصد نبش قبر عمرین‌
29 تاریخ یزد . جعفر جعفری‌ قرن نهم ه¨ ق‌ علامه حلّی‌
30 روضة الصفا . میرخواند 903 ه¨ ق‌ بیماری‌ بیماری و سم‌
31 تاریخ الخلفاء . سیوطی‌ 911 ه¨ ق‌
32 حبیب السیر . خواندمیر 941 ه¨ ق‌ بیماری‌
33 تاریخ الخمیس . دیاربكری‌ 966 ه¨ ق‌ سم‌
34 خلاصة التواریخ . احمد قمی‌ بعداز 1015 ه¨ ق‌ 113
35 شذرات الذهب . ابن عماد 1089 ه¨ ق‌ سم‌ اتهام سم‌
36 البدر الطالع‌... . الشوكانی‌ 1250 ه¨ ق‌
كتاب‌نامه‌
1. تهرانی‌، آغا بزرگ‌؛ الذریعة الی تصانیف الشیعه‌؛ چاپ سوم‌؛ بیروت‌: دار الاضواء، 1403 ق‌.
2. ابن الوردی‌، زید الدین عمر بن مظفر؛ تاریخ ابن الوردی‌؛ 2 جلد؛ چاپ دوم‌؛ نجف‌:مطبعة الحیدریة‌، 1389 ق‌.
3. ابن بطوطه‌، سفرنامه ابن بطوطه‌؛ 2 جلد؛ ترجمه محمد علی موحد؛ چاپ دوم‌؛ تهران‌:بنگاه ترجمه و نشر كتاب‌، 1359.
4. ابن خلدون‌، عبدالرحمن بن خلدون‌؛ تاریخ ابن خلدون‌؛ 8 جلد؛ چاپ دوم‌؛ بیروت‌:دارالفكر، 1408 ق‌.
5. ابن طقطقی‌، محمد بن علی بن طباطبا؛ تاریخ فخری‌؛ ترجمه محمد وحید گلپایگانی‌؛چاپ دوّم‌؛ تهران‌: بنگاه ترجمه و نشر كتاب‌، 1360.
6. ابن العبری‌، ابوالفرج جمال الدین ابن العبری‌؛ تاریخ مختصر الدول‌؛ ترجمه عبدالمحمدآیتی‌؛ چاپ اوّل‌؛ تهران‌: علمی و فرهنگی‌، 1377.
7. اشمیتكه‌، زابینه‌؛ اندیشه‌های كلامی علامه حلی‌؛ ترجمه احمد نمایی‌؛ مشهد: آستان قدس‌رضوی‌، بنیاد پژوهش‌های اسلامی‌، 1378.
8. بناكتی‌، فخرالدین داود بن تاج الدین محمّد؛ تاریخ بناكتی‌ (روضة اولی الالباب فی‌معرفة التواریخ و الانساب‌)؛ به كوشش جعفر شعار؛ تهران‌: انجمن آثار ملی‌، 1348.
9. جعفری‌، جعفر بن محمد بن حسن‌؛ تاریخ یزد؛ به كوشش ایرج افشار؛ تهران‌: بنگاه‌ترجمه و نشر كتاب‌، 1338.
10. حافظ ابرو؛ زبدة التواریخ‌؛ 2 جلد؛ تصحیح سید كمال حاج سید جوادی‌؛ چاپ اول‌؛تهران‌: نشر نی‌، 1372.
11. مجمع التواریخ السلطانیة‌؛ به كوشش محمد مدرسی زنجانی‌؛ چاپ اوّل‌؛تهران‌: اطلاعات‌، 1364.
12. خواند میر، غیاث الدین بن همام الدین حسینی‌؛ تاریخ حبیب السیر؛ 4 جلد؛ زیر نظرمحمد دبیر سیاقی‌؛ چاپ سوم‌؛ تهران‌: كتاب‌فروشی خیام‌، 1362.
13. 14. رشیدالدین فضل الله بن عماد الدولة همدانی‌؛ تاریخ مبارك غازانی‌؛ به اهتمام‌كارل‌یان‌؛ انگلستان‌: مطبعة ستفن اوستین‌، 1358.
15. جامع التواریخ‌؛ 4 جلد؛ تصحیح محمد و مصطفی‌موسوی‌؛ چاپ اول‌؛ تهران‌: نشر البرز، 1373.
16. شبانكاره‌ای‌، محمد بن علی بن محمد؛ مجمع‌ الانساب‌؛ تصحیح میرهاشم محدث‌؛چاپ دوم‌؛ تهران‌: امیركبیر، 1376.
17. عمر بن فهد؛ اتحاف الوری باخبار ام القری‌؛ تحقیق محمد شلتوت‌؛ قاهره‌: مكتبة‌الخانجی‌؛ [بی تا].
18. الشوكانی‌، محمد بن علی‌؛ البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع‌؛ تحقیق حسین بن عبدالله العمری‌؛ دمشق‌: دار الفكر، 1998 م‌.
19. علاء الدوله سمنانی بیابانكی‌، احمد بن محمد؛ العروة لاهل الخلوة و الجلوة‌؛ تصحیح‌مایل هروی‌؛ چاپ اول‌؛ تهران‌: نشر مولی‌، 1362.
20. عز الدین عبد العزیز بن عمر بن فهد هاشمی‌؛ غایة المرام باخبار سلطنة البلد الحرام‌؛ تحقیق‌محمد شلتوت‌؛ چاپ اول‌؛ عربستان سعودی‌: جامعة ام القری‌، 1409 ق‌.
21. كاتب‌، احمد بن حسین بن علی‌؛ تاریخ جدید یزد؛ به كوشش ایرج افشار؛ چاپ دوم‌؛تهران‌: امیركبیر، 1375.
22. القاشانی‌، ابوالقاسم عبدالله بن محمد؛ تاریخ الجایتو؛ به اهتمام مهین همبلی‌؛ تهران‌:بنگاه ترجمه و نشر كتاب‌، 1348.
23. مستوفی‌، حمدالله‌؛ تاریخ گزیده‌؛ به اهتمام عبدالحسین نوایی‌؛ چاپ سوم‌؛ تهران‌: امیركبیر، 1364.
24. میرخواند، میر محمد بن سید برهان الدین خواوند شاه‌؛ تاریخ روضة الصفا؛ 10 جلد؛تهران‌: چاپخانه پیروز، 1338.
25. نخجوانی‌، هندو شاه بن سنجر صاحبی‌؛ تجارب السلف در تواریخ خلفاء و وزرای ایشان‌؛تصحیح عباس اقبال‌؛ چاپ سوم‌؛ تهران‌: كتابخانه طهوری‌، 1357.
26. وصاف الخصرة‌، عبدالله بن فضل الله شیرازی‌؛ تحریر تاریخ وصاف‌؛ به قلم عبدالمحمدآیتی‌؛ چاپ دوم‌؛ تهران‌: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی‌، 1372.
27. ابن تغری بردی‌، جمال الدین ابو المحاسن یوسف بن تغری اتابكی‌؛ النجوم الزاهرة فی‌ملوك مصر و القاهرة‌؛ 9 جلد؛ مصر: وزارة الثقافة و الارشاد القومی‌، 1383 ق‌.
28. ابن حجر عسقلانی‌، شهاب الدین احمد بن علی‌؛ الدرر الكامنة فی اعیان المائة الثامنة‌؛ 4جلد؛ بیروت‌: دارالجیل‌، 1414 ق‌.
29. ابن شاكر، محمد بن شاكر كتبی‌؛ فوات الوفیات‌؛ 5 جلد و فهارس‌؛ تحقیق احسان‌عباس‌؛ بیروت‌: دار صادر، 1973 م‌.
30. ابن العبری‌، ابوالفرج جمال الدین ابن العبری‌؛ تاریخ الزمان‌؛ تعریب الاب اسحاق ارملة‌؛بیروت‌: دار المشرق‌، 1991 م‌.
31. ابن العماد، شهاب الدین عبدالحی بن احمد حنبلی دمشقی‌؛ شذرات الذهب فی أخبار منذهب‌؛ 7 جلد؛ بیروت‌: دار ابن الكثیر، 1412 ه¨. ق‌.
32. ابن فؤطی‌، كمال الدین عبدالرزاق بن احمد فؤطی شیبانی‌؛ كتاب الحوادث (حوادث‌الجامعة‌)؛ تحقیق بشار عواد معروف و عماد عبدالسلام رؤوف‌؛ چاپ اول‌؛ بیروت‌:دارالغرب الاسلامی‌، 1997 م‌.
33. ابن كثیر، ابوالفداء اسماعیل بن عمر بن كثیر قرشی دمشقی‌؛ البدایة و النهایة‌؛ 14 جلد وفهارس‌؛ [بی‌جا]، [بی‌نا]، [بی‌تا].
34. ابوالفداء عماد الدین ابی الفداء اسماعیل بن علی‌؛ تاریخ ابی الفداء (المختصر فی اخبارالبشر)؛ 2 جلد؛ تعلیق محمود دیوّب‌؛ چاپ اول‌؛ بیروت‌: دار الكتب العلمیة‌، 1417 ق‌.
35. ذهبی‌، شمس‌الدین محمد بن احمد؛ تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام‌؛ 52 جلد؛تحقیق عمر عبدالاسلام تدمری‌؛ چاپ دوم‌؛ بیروت‌: دارالكتاب العربی‌، 1409 ق‌.
36. سیر اعلام النبلاء؛ 23 جلد؛ تحقیق شعیب الارناؤوط و محمد نعیم‌العرقسوسی‌؛ چاپ نهم‌؛ بیروت‌: مؤسسة الرسالة‌، 1413 ق‌.
37. دول الاسلام‌؛ بیروت‌؛ موسسة اعلمی للمطبوعات‌، 1405 ق‌.
38. العبر فی اخبار من غبر؛ تحقیق صلاح الدین المنجد؛ چاپ دوم‌؛الكویت‌: مطبعة حكومة الكویت‌، 1948 م‌.
39. دیاربكری‌، شیخ حسین بن محمد؛ تاریخ الخمیس فی احوال انفس نفیس‌؛ بیروت‌: دارصادر، [بی تا].
40. سُبكی‌، تاج الدین ابو نصر عبدالوهاب بن علی‌؛ طبقات الشافعیّه الكبری‌َ؛ 10 جلد؛تحقیق عبد الفتاح محمد الحلو و محمود محمد الضاحی‌؛ بیروت‌: دار احیاء الكتب‌العربیة‌، [بی تا].
41. السیوطی‌، جلال الدین عبدالرحمن بن ابی بكر؛ تاریخ الخلفاء؛ تحقیق محمد محیی‌الدین عبدالحمید؛ چاپ اول‌؛ قم‌: انتشارات شریف رضی‌، 1411 ق‌.
42. الصفدی‌، صلاح الدین خلیل بن ایبك‌؛ الوافی بالوفیات‌؛ [بی جا]: دار النشر فرانز شنایز،1411 ق‌.
43. علّامه حِلّی‌، حسن بن یوسف‌؛ تذكرة الفقهاء؛ [بی جا]: مكتبة الرضویة لاحیاء الآثارالجعفریة‌، [بی تا].
44. قواعد الاحكام‌؛ چاپ اول‌؛ قم‌: مؤسسة النشر اسلامی‌، 1413 ق‌.
45. آستان قدس رضوی‌؛ فهرست كتب كتابخانه رضوی‌؛ مشهد: دار الطباعة‌، 1305 ش‌.
46. الغسانی الملك الاشرف‌؛ العسجد المسبوك و الجوهر المحكوك فی طبقات الخلفاء و الملوك‌؛تحقیق شاكر محمود عبدالمنعم‌؛ تصحیح علی الخاقانی‌؛ بیروت‌: دار التراث الاسلامی‌،1395 ق‌.
47. قلفشندی‌، احمد بن عبدالله‌؛ مآثر الاناقة فی معالم الخلافة‌؛ تحقیق عبد الستار احمد فراج‌؛بیروت‌: عالم الكتب‌، [بی تا].
48. قمی‌، احمد؛ خلاصة التواریخ‌؛ تصحیح دكتر احسان اشراقی‌؛ تهران‌: دانشگاه تهران‌،1359.
49. المقریزی‌، احمد بن علی‌؛ السلوك لمعرفة دول الملوك‌؛ 12 جلد؛ تصحیح محمد مصطفی‌زیادة‌؛ مصر. مطبعة لجنة التألیف و الترجمة و النشر، 1376 ق‌.
50. الیافعی المكی‌، ابو محمد عبدالله بن اسعد؛ مرآة الجنان و عبرة الیقظان فی معرفة ما یعتبر من‌حوادث الزمان‌؛ 4 جلد؛ چاپ دوم‌؛ مصر: دار الكتاب الاسلامی‌، 1413 ق‌.
51. اشپولر، برتولد؛ تاریخ مغول در ایران‌؛ ترجمه محمود میر آفتاب‌؛ چاپ سوم‌؛ تهران‌:علمی و فرهنگی‌، 1368.
52. بویل‌، جی‌. آ؛ تاریخ ایران كمبریج (از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان‌)؛ 5 جلد؛ترجمه حسن انوشه‌؛ چاپ اول‌؛ تهران‌: امیر كبیر، 1366.
53. بیانی‌، شیرین‌؛ دین و دولت در ایران عهد مغول‌؛ چاپ دوم‌؛ تهران‌: مركز نشر دانشگاهی‌،1370.
54. جعفریان‌، رسول‌؛ مقالات تاریخی‌؛ 5 جلد؛ چاپ اول‌؛ قم‌: نشر الهادی‌، 1376.
55. جعفریان‌، رسول‌؛ سلطان محمد خدابنده «الجایتو» و تشیع امامی در ایران‌؛ قم‌: كتابخانه‌تخصصی تاریخ اسلام و ایران‌، 1380.
56. رشیدوو، پی‌. نن‌؛ سقوط بغداد؛ ترجمه اسدالله آزاد؛ مشهد: آستان قدس‌، 1368.
57. الشیبی‌، كامل مصطفی‌؛ تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم هجری‌؛ ترجمه علیرضا ذكاوتی‌قراگزلو؛ چاپ دوم‌؛ تهران‌: امیر كبیر، 1374.
58. مدرس تبریزی‌، میرزا محمد علی‌؛ ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالكنیة و اللقب‌؛ 8جلد؛ چاپ سوم‌؛ تهران‌: كتابفروشی خیام‌، 1369.
59. مرتضوی‌، منوچهر؛ مسائل عصر ایلخانان‌؛ چاپ دوم‌؛ تبریز: آگاه‌، 1370.
60. میراحمدی‌، مریم‌؛ دین و مذهب در عصر صفوی‌؛ چاپ دوم‌؛ تهران‌: امیر كبیر، 1369.
61. الامین‌، سید محسن‌؛ اعیان الشیعة‌؛ 11 جلد؛ تحقیق حسن الامین‌؛ چاپ پنجم‌؛ بیروت‌:دار التعاریف للمطبوعات‌، [بی‌تا].
62. تهرانی‌، آغا بزرگ‌؛ طبقات اعلام الشیعه (انوار الساطعة‌)، 6 جلد؛ تحقیق علی نقی منزوی‌؛چاپ دوم‌؛ قم‌: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان‌، [بی‌تا].
63. ابن عنبه‌، احمد بن علی داودی حسنی‌؛ عمدة الطالب فی انساب آل ابی طالب‌؛ نجف‌: مكتبة‌المرتضویه‌، 1337.
64. كركوش الحلی‌، یوسف‌؛ تاریخ الحلة‌؛ 2 جلد؛ چاپ اول‌؛ قم‌: منشورات شریف رضی‌،1413 ق‌.
65. ماركوپولو؛ سفرنامه‌؛ با مقدمه جان ماسفیلد؛ ترجمه حبیب الله صحیحی‌؛ تهران‌: بنگاه‌ترجمه و نشر كتاب‌، 1350.
66. شیخ صدوق‌، محمد بن علی بن بابویه‌؛ من لا یحضره الفقیه‌؛ تصحیح علی اكبر غفاری‌؛چاپ دوم‌؛ قم‌: منشورات جامعة المدرسین‌، 1363.
67. ترابی طباطبایی‌، سید جمال‌؛ رسم الخط ایغوری‌؛ نشریه شماره 6 موزه آذربایجان‌، 1351.

پی نوشتها:

1. دانشجوی دوره دكترای تاریخ‌.
2. مسایل عصر ایلخانان‌، ص 259.
3. دین و دولت در ایران عهد مغول‌، ج 2، ص 426.
4. رشیدالدین فضل الله همدانی در جامع التواریخ‌، ج 2، ص 820 و 821.به نقل از دین و دولت‌؛ ج‌2؛ ص 426.
5. تاریخ مغول در ایران‌، ص 188.
6. همان‌، ص 189.
7. تاریخ مختصر الدول‌، ص 398.
8. مسایل عصر ایلخانان‌، ص 196.
9. مجمع الانساب‌، ص 264.
10. مغولانی كه در شمال دریای خزر حكومت می‌كردند.
11. نام حاكم مغول‌های اردوی زرین‌.
12. سقوط بغداد، ص 115.
13. همان‌، ص 195.
14. همان‌، ص 175.
15. حبیب السیر، ج 3، ص 119.
16. ماركوپولو، سفرنامه‌، با مقدمه جان ماسفیلد، ترجمه حبیب الله صحیحی‌، تهران‌، بنگاه ترجمه و نشر كتاب‌،1350، ص 312 و 313.
17. جامع التواریخ‌، ج‌2، ص‌1331 به بعد.
18. دین و دولت‌...، ج 2، ص 443 به بعد.
19. همان‌.
20. جامع التواریخ‌، ج 2، ص 1331 به بعد.
21. همان‌، ج 2، ص 1255.
22. همان‌.
23. مسایل عصر ایلخانان‌، ص 61.
24. تاریخ روضة الصفا، ج 5، ص 379 و 380.
25. دین و دولت‌...، ج 2، ص 438. آنها، چهار شرط برای كمك به غازان داشتند: 1. پذیرش دین اسلام 2.خوش‌رفتاری با مسلمانان 3. سپردن موقوفات به دست مسلمانان 4. برقراری صدقات و پرداخت مرسوم مقرر به‌وارثان كسانی كه به دست بایدو كشته شده‌اند. غازان این شروط را پذیرفت و نامه‌ای به خط خود به صدر جهان داد.
26. جامع التواریخ‌، ج 2، ص 1255؛ تاریخ مبارك غازانی‌، رشید الدین فضل الله همدانی‌، به اهتمام كارل یان‌،انگلستان‌، مطبعة ستفن اوستین‌، 1358، ص 79.
27. همان‌.
28. سقوط بغداد، ص 201.
29. دین و دولت‌...، ج 2، ص 455 ـ 456.
30. وصاف الحضرة‌، ج 3، ص 327 ـ 328، به نقل از دین و دولت‌...، ج 2،ص 457 و حبیب السیر، ج 3، ص‌147ـ 148.
31. وصاف الحضرة‌، ج 3، ص 326 ـ 327، به نقل از دین و دولت‌...، ج 2، ج 454.
32. به نقل از دین و دولت‌...، ج 2، ص 455، به نقل از وصاف الحضرة‌، ج 3، ص 344ـ 345.
33. آ.ب‌، پطروشفسكی‌، «اوضاع اجتماعی ـ اقتصادی ایران در دوره ایلخانان‌»، ترجمه حسن انوشه‌، جی‌. آ،بویل‌، تاریخ ایران از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان‌، كمبریج‌، ص 514.
34. دین و دولت‌، ج 2، ص 600، به نقل از تاریخ الجایتو، القاشانی‌، ص 90 ـ 95.
35. تشیع و تصوف تا...، ص 77.
36. تاریخ الحلة‌، ج 1، ص 83.
37. تشیع و تصوف تا آغاز سده دوازدهم هجری‌، 1374، ص 77.
38. مجمع الانساب‌، شبانكاره‌ای‌، ص 268.
39. مجمع الانساب‌، شبانكاره‌ای‌، ص 268 و تشیع و تصوف تا...، ص 77.
40. همان‌.
41. تاریخ مبارك غازانی‌، ص 285 ـ 286، به نقل از مسایل عصر ایلخانان‌، ص 239.
42. تاریخ الجایتو، ص 93.
43. همان‌، ص 94.
44. تشیع و تصوف تا...، ص 77.
45. جامع التواریخ‌، ج 2، ص 1309.
46. همان‌، ص 1319.
47. تاریخ الجایتو، ص 95.
48. جامع التواریخ‌، ج 2، ص 1356.
49. تاریخ الجایتو، ص 90 ـ 95.
50. مجمع الانساب‌، ص 268؛ البدایة و النهایة‌، ج 14، ص 29.
51. تشیع و تصوف تا...، ص 77.
52. مسایل عصر ایلخانان‌، ص 234.
53. همان‌.
54. تاریخ حافظ ابرو، حافظ ابرو، ص 48، به نقل از تشیع و تصوف تا…، ص‌77.
55. تاریخ مبارك غازانی‌، ص 181 ـ
56. تشیع و تصوف تا...، ص 77.
57. تاریخ مبارك غازانی‌، ص 190.
58. جامع التواریخ‌، ج 2، ص 1356.
59. مسایل عصر ایلخانان‌، ص 234.
60. سقوط بغداد، ص 190.
61. جامع التواریخ‌، ج 2، ص 1356.
62. سقوط بغداد، همان‌.
63. تشیع و تصوف تا...، ص 77.
64. دین و دولت در...، ج 2، ص 450.
65. تاریخ الجایتو، ص 96.
66. سقوط بغداد، ص 190.
67. تاریخ الجایتو، ص 96؛ تشیع و تصوف تا...، ص 78.
68. رسم الخط ایغوری و سیری در سكه‌شناسی‌، سید جمال ترابی طباطبایی‌، نشریه شماره 6 موزه آذربایجان‌،1351، ص 82. به نقل از دین و دولت در...، ج 2، ص 481.
69. عمدة الطالب فی انساب آل ابی طالب‌، احمد بن علی داودی حسنی‌، نجف‌، مكتبة المرتضویه‌، 1337، ص‌342؛ تاریخ الحلة‌، ج 1، ص 89.
70. تاریخ الجایتو، ص 96.
71. همان‌، ص 98.
72. همان‌، ص 99.
73. همان‌، ص 99 ـ 100.
74. همان‌، ص 100.
75. تاریخ الجایتو، ص 100.
76. تاریخ روضة الصفا، ج 5، ص 426.
77. سفرنامه ابن بطوطه‌، ترجمه محمد علی موحد، چاپ دوم‌، تهران‌، بنگاه ترجمه و نشر كتاب‌، 1359، ص‌196 و 197، به نقل از مسایل عصر ایلخانان‌، ص 248 و 255.
78. دین و دولت در...، ج 2، ص 605.
79. مجمع التواریخ‌، حافظ ابرو، نسخه ملك‌، ج 3، ص 237، به نقل از مسایل عصر ایلخانان‌، ص 248.
80. تاریخ الجایتو، ص 131؛ تاریخ الحلة‌، ج 1، ص 89.
81. اعیان الشیعه‌، ج 3، ص 627. آقای امین نقل كرده كه سید تاج الدین بعد از وفات سلطان الجایتو به دست‌اهل سنّت به قتل رسید؛ ولی این مطلب درست نیست و منابع‌، قتل او را در زمان خود سلطان محمد الجایتومی‌دانند.
82. تاریخ الجایتو، ص 128.
83. تشیّع و تصوف‌، ص 78.
84. مقالات تاریخی‌، دفتر چهارم‌، ص 83.
85. الذریعة الی تصانیف الشیعه‌، ج 1، ص 178
86. قواعد الاحكام‌، علامه حلی‌، ج 1، ص 83.
87. در این زمینه ابتدا خانم دكتر اشمیتكه و سپس جناب استاد آقای رسول جعفریان نظریه برگشت الجایتو ازمذهب تشیع را رد كرده‌اند . در این نوشتار سعی شده كه بررسی جدیدتری صورت گیرد كه به ترتیب از كتاب‌هایآنان «اندیشه‌های كلامی علامه حلی‌» و (سلطان محمد خدابنده «الجایتو» و تشیع امامی در ایران‌) استفاده شدهاست‌.
88. نویسنده می‌گوید: «اهل اصفهان به قدم ممانعت پیش آمده‌، قبول نمی‌كردند تا در شهور سنه عشر و سبعمائهجمعی از لشكریان خود را بدانجا فرستاد ... و در این اثنا پادشاه مرحوم فوت شده آن مدعا پیش نرفت‌.» این‌گفته گرچه شاهدی بر شیعه ماندن الجایتو می‌باشد اما مشكل این است كه بین فرستادن لشكر در سال 710 ه¨ ومرگ سلطان در 716 ه¨ شش سال فاصله زمانی است كه این نقل را كم ارزش می‌كند، زیرا هر قدر راه طولانی‌باشد این مدت بسیار بعید است‌.
89. تذكرة الفقهاء، ج 2، ص 196،
90. تذكرة الفقهاء، ج 2، ص 289.
91. تذكرة الفقهاء، ج 2، ص 452.
92. فهرست كتب كتابخانه رضوی ،1305 ه¨.ش‌، ج 5، ص 383 به نقل از اندیشه‌های كلامی علامه حلی‌، ص 42
93. تاریخ الجایتو، ص 200؛ البدایة و النهایة‌، ابن كثیر، ج 14، ص 78؛ تاریخ ابن الوردی‌، ابن الوردی‌، ج 2، ص‌378.
94. عمدة الطالب فی انساب آل ابی طالب‌، ص 144.
95. سلطان محمد خدابنده «الجایتو» و تشیع امامی در ایران‌، رسول جعفریان‌، ص‌ 34 به نقل از مناقب العارفین‌،الافلاكی‌، ج 2، ص 759.
96. تاریخ بناكتی‌، بناكتی‌، ص 475
97. مجمع الانساب‌، ص 271.
98. نویسنده این عبارت را در سفر سال 1375 به سلطانیه دیده است‌.
99. مقالات تاریخی‌، دفتر چهارم‌، ص 83.
100. سفرنامه ابن بطوطه‌، ص 219 به بعد.
101. دین و مذهب در عصر صفوی‌، ص 17.
102. سفرنامه ابن بطوطه‌، ص 196؛ مجمع الانساب‌، ص 271؛ مسایل عصر ایلخانان‌، ص 255.
103. سفرنامه ابن بطوطه‌، ج 1، ص 224.
104. مسایل عصر ایلخانان‌، ص 238.
105. تاریخ الجایتو، ص 99؛ مسایل عصر ایلخانان‌، ص 230. پیش از این یادآوری شد كه موروثی بودن امامت‌در تشیع‌، برداشت آنان بود، و امامت در واقع براساس تعیین اصلح از جانب خدا استوار است‌.
106. مجمع الانساب‌، ص 270.
107. ریحانة الادب‌، محمد علی مدرس‌، ج 4، ص 169 به نقل از شرح من لایحضره الفقیه‌؛ تاریخ الحلة‌، ج 1،ص 87.
108. مجمع الانساب‌، ص 273؛ تاریخ گزیده‌، حمدالله مستوفی‌، به اهتمام عبدالحسین نوایی‌، چاپ سوم‌، تهران‌:انتشارات امیركبیر، 1364، ص 611. در تاریخ گزیده آمده است كه‌: ابو سعید در سال 717 ه¨ ق دوازده ساله بوده‌است‌.
109. در این جدول مسایل عصر ایلخانان‌، ص 232.
110. در این جدول علامت + و - نشانه پذیرفتن یا نپذیرفتن عنوان جدول می‌باشد و علامت ــــــ نشانه «نداشتن‌مطلب‌» در این زمینه می‌باشد و در بعضی از موارد به همراه علامت‌ها نیز توضیحی آمده است‌.
111.ج 5، ص 501. ابن خلدون می‌گوید: «به عده‌ای كه از مكه آمده بودند، كمك نظامی كرد ولی در این سال از دنیا رفت‌.» بنابراین می‌توان گفت تا آخر شیعه بوده است‌.
112. ج 2، ص 199. نویسنده می‌گوید كه خدابنده حمیضه را برای تصرف مكه كمك نظامی كرد ولی كار حمیضه ناتمام ماند زیرا خدابنده مرد، كه این نقل دلالت بر شیعه بودن سلطان تا آخر عمر دارد.
113. گرچه نویسنده می‌گوید به دلیل مرگ سلطان هدف او پیش نرفت‌؛ كه این نقل دلیل بر شیعه بودن الجایتو تا آخر عمر است‌، امّا در آغاز عبارت چنین آمده‌: سلطان در سال 710 ه¨ ق لشكری برای سركوبی مخالفان ودستگیری ابو اسحاق فرستاد ولی در این احوال الجایتو مرد و مدعای او پیش نرفت‌. سئوال این جااست كه آیا زمان رفت و برگشت لشكر 6 سال طول كشیده است‌؟ به نظر می‌رسد تناقضی در كار است‌.



مطالب مرتبطآسیب شناسی اجتماعی کوفه
رویش های اجتماعی در تاریخ صدر اسلام
غدیر، فراز مظلوم تاریخ
برچسب هاتاریخ, تاریخ اسلام, تشیع
نسخه چاپیارسال به دوستان

نظر شما:



مطالب پیشنهادی
ملاقات با خداوند ملاقات با خداوند
مروری بر جنگ صفین و افرادی که در این جنگ به کاروان شهدا پیوستند
اجداد پیامبر همگى موحد بودند اجداد پیامبر همگى موحد بودند
احدى از پدران رسول خدا و اجدادآن حضرت كافر نبوده‏اند...
پرچم و پرچمداری در تاریخ اسلام پرچم و پرچمداری در تاریخ اسلام
پرچم، چون سمبل اتحاد و تمایز در جنگ ها به شمار می‌رفته
چگونه جنگ صفین آغاز شد؟ چگونه جنگ صفین آغاز شد؟
خداوند به دانای خویش، محمد(صلی الله علیه وآله و سلم)را به رسالت برگزید
وقایع ماه محرم (1) وقایع ماه محرم (1)
اول محرم، اولین روز از ماه اندوه اهل بیت (علیهم السلام) است
داستان شق صدر داستان شق صدر
این داستان را بسیارى از محدثین و سیره نویسان اهل سنت روایت كرده‏اند
پایان یک قاضی پایان یک قاضی
از شواهد برمی آید وی تحت امر عبیدالله به قضاوت خود ادامه می داده است
اذان، شعار بزرگ اسلام اذان، شعار بزرگ اسلام
اذان از طریق وحى به پیغمبر(صلى الله علیه وآله) رسید
نقد و بررسی گرایش ایلخانان به اسلام و تشیّع‌ نقد و بررسی گرایش ایلخانان به اسلام و تشیّع‌
دین در گذشته و حال‌، یكی از عناصر اصلی بسیاری از جوامع بوده و هست‌.
تحولات سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی دولت سر بداران تحولات سیاسی ، اجتماعی و فرهنگی دولت سر بداران
وجیه الدین مسعود، برقراری عدالت اجتماعی ، حذف مالیاتهای سنگین و نیکی به مردم را سر لوحه ی کارهای خود قرار داد .

• حج
آموزش
احکام
آشنایی با اماکن
• عترت
اهل بیت علیهم السلام
خاندان معصومین
زیارتنامه ها
احادیث و روایات
غدیر
• تاریخ
تاریخ اسلام
تاریخ ایران
انقلاب اسلامی
دفاع مقدس
بیداری اسلامی
• سبک زندگی
حجاب و عفاف
خانه و خانواده
خلاقیت و نوآوری
زندگی شهری
کودک و نوجوان
طب طبیعی
• چند رسانه ای
آوا و نما
عکس
نرم افزار
• هنر دینی
شعر آیینی
حکایات و لطایف
دلنوشته ها
داستانک
 • حج در معارف و کلام
وحی
معصومین ( علیهم السلام )
بزرگان
• اخلاق
اخلاق عملی
اخلاق نظری
• کتابخانه
حج
عترت ( علیهم السلام )
معارف
• سایر
دین شناسی
شخصیت شناسی
پیوندها
کلیه حقوق متعلق مادی و معنوی متعلق به امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما می باشد
امور حج و زیارت صدا و سیما