شبکه تلویزیونی اینترنتی لبیک |خانه|--|درباره ما|--|ارتباط با ما|


چهار شنبه 1 اسفند 1397  


  نسخه چاپی


ناآگاهی دولتمردان عصر فتحعلی شاه قاجار از تحولات بین المللی (3)



فتحعلی شاه در1221 ق/1805 م با افزایش ارتباط و نامه نگاری با دولت های خارجی، یک نفر را به عنوان منشی الممالک منصوب کرد.
 

ناآگاهی دولتمردان عصر فتحعلی شاه قاجار از تحولات بین المللی (3)

 
فتحعلی شاه در1221 ق/1805 م با افزایش ارتباط و نامه نگاری با دولت های خارجی، یک نفر را به عنوان منشی الممالک منصوب کرد. مولف روضه الصفای ناصری وظایف او را تحریر نامه جات خارجه و فرامین قضاآئین مطاعه و ملفوفه جات اسرار مکنونه و مرموزه (هدایت، ص417) بیان می کند. با پیچیده تر شدن سیاست خارجی و گسترش روابط با دولت های دیگر،ضرورت وجود وزیر امور خارجه و وزارتخانه ای که مسائل مربوط به سیاست خارجی را هدایت کند،بیشتر احساس شد و فتحعلی شاه در 1236 ق عبدالوهاب نشاط اصفهانی را به عنوان نخستین وزیر امور خارجه ایران برگزید.
در مورد دیدگاه و عملکرد نشاط اصفهانی در زمینه سیاست و روابط خارجی اطلاع دقیقی در دست نیست؛ پس به نظر محمد طباطبایی در این باره بسنده می شود:
نشاط در اثر تجربه های تلخی که از حوادث یک ساله تاریخ ایران،به ویژه سرگذشت اصفهان و بالاتر از آن، عواقب وخیم جنگ های ایران و روس و پیمان گسلی های دول بزرگ غربی در موارد لازم و بی وفایی آنها از تقدیم مساعدتهای معهود، پیدا کرده بود،طرح سیاست خارجی ایران را به شکلی افکنده که بعدها قائم مقام و میرزا تقی خان دنباله آن را گرفته، ترتیبی اختیار کردند که از آن به «مدارا» و «سازش» و «موازنه» تعبیر می شد (همو، 1339، ص 34).
البته این نکته را نیز نباید نادیده گرفت که محیط طباطبایی در کتاب دیگرش، توانایی و شایستگی واقعی نشاط اصفهانی را برای مقام صدرات عظمی با توجه به نیازهای زمانش پایین تر از نیاز واقعی ایران عنوان می کند (همو، 1367، ص114).
دومین وزیر امور خارجه ایران، میرزا ابوالحسن خان ایلچی* بود.
وی در 1240ق/ 1824 م به منصب وزارت امور خارجه برگزیده شد. رضاقلی خان هدایت دراین مورد می نویسد:
... چون حاجی میرزا ابوالحسن خان سفیر، بر احوال اهالی دولت ها بصیر بود، به منصب وزارت دول خارجه منصوب آمد (همو، 634).
در این زمان با وجود گذشت چند سال از تأسیس وزارت امور خارجه و انتخاب وزیر، هنوز شاه، صدراعظم، عباس میرزا و.. سیاست خارجی کشور را اداره می کردند و حتی شاه به میل و دلخواه خود، بدون در نظر گرفتن دیدگاه های وزیر امور خارجه، فردی را مأمور مذاکره با نمایندگان دولت های خارجی می کرد (اتحادیه، ص 19-20).
در زمان فتحعلی شاه، وزیر امور خارجه بیشتر نمادین بود تا ترسیم کننده خط و مشی سیاست و روابط خارجی؛ زیرا شاه درباره سیاست خارجی تصمیم می گرفت و هیچ کار مثبت و منفی بر خلاف میل او انجام نمی شد و هیچ کس اجازه نداشت سفیران خارجی را بدون اجازه شاه بپذیرد.
یکی دیگر از دولتمردان ایران در دوره فتحعلی شاه، عباس میرزا، ولیعهد است. به تأیید اغلب ناظران خارجی، تاریخ نویسان ایرانی و اسناد تاریخی، او یکی از مردان نامی ایران دراین دوره تاریک تاریخ ایران است. عباس میرزا از معدود شاهزادگان و دولتمردان ایران در دوره قاجار بود که از مسائل و مشکلات داخلی و نارسایی های امور سیاسی و نظامی آگاهی نسبی داشت و در همه حال،در اندیشه سر و سامان دادن به آن امور بود. اگرچه او نیز از دگرگونی های نظام بین المللی آگاهی کافی نداشت، همیشه خواهان به دست آوردن اطلاعات مورد نیازبود،به این مناسبت عباس میرزا از بنیان گذاران نوگرایی در ایران به شمار می رود (فراستخواه، ص3).
عباس میرزا جزو آن دسته از نوگرایان و اصلاح گرانی است که سودای اصلاحات بدون پای گذاردن به خاک بیگانگان در ذهنش پدید آمد.برای وی فکر اصلاحات در نتیجه تماس، برخورد و آشنایی با اروپاییان در خارج از اروپا اتفاق افتاد. جنگ های ایران و روس (1218- 1228/ 1803- 1813 م) به یکباره مجموعه بیش از دو قرن پیشرفت و ترقی اروپا را پس از رنسانس و انقلاب صنعتی به گونه ای آشکار در مقابل چندین قرن عقب گرد ایرانیان قرار داد. این جنگ ها چشمان عباس میرزا را بر روی بسیاری از واقعیت ها گشود(زیبا کلام، ص235). او دریافت مادامی که ایرانیان در عرصه صنعت و دانش های جدید، به ویژه در امور نظامی از روس ها عقب باشند، هرگز نخواهند توانست متجاوزان روسی را شکست دهند. گاسپارد روویل در این مورد از زبان عباس میرزا می نویسد:
روسها با هرشکستی که به من وارد سازند ندانسته درسی به من می دهند و از فرا گرفتن آن درسها نفع بیشتری عایدم خواهد شد... (همو، ص 175).
حسین محبوبی اردکانی درباره کارهای نوگرایانه عباس میرزا می نویسد:
شاهزاده عباس میرزا طبعاً متجدد و مایل به ترقی و آبادی ایران بوده است و هر قدمی که در تجدد و ترقی ایران در آن زمان برداشته شده از قبیل اصلاح قشون ایران و تشکیلات اروپایی در نظام ایران و استعمال اسلحه جدید و فرستادن شاگرد به اروپا و جلب صنعتگران اروپایی و رواج علوم و صنایع جدید درایران از مساعی او بوده است... (همو، ص 53-54).
پیرآمده ژوبر فرانسوی از دیدگاه دیگری درباره عباس میرزا می نویسد:
[عباس میرزا] تاریخ سلاطینی را که در مملکتش شمرده اند به خوبی می داند. در میان ایرانیان هیچ کس مانند او هواخواه علوم و صنایع اروپایی نیست؛ و شاید احترامی که برای مذهب مسیح قائل است بتوان بر همین نکته حمل کرد. ظواهر امر حاکی است که وی، پس از جلوس به تخت سلطنت چنان با حزم و تدبیر و عاقلانه در راه ترقی ایران گام برخواهد داشت که از هر حیث در عداد بزرگ ترین سلاطین درخواهد آمد (همو، ص212).
عباس میرزا ضمن توجه به دانش و کارشناسی تمدن غرب،از جنبه استعماری آن نیز آگاهی کافی داشته است (حائری، ص 308). او همچنین از کارهای استعماری انگلیسی ها در هندوستان آگاه بود. گاسپار دروویل در این باره می نویسد:
او بارها از بدرفتاری انگلیسیها با مردم هند سخن می گوید و سیاست آنها را برای انهدام امپراتوری مغول هند محکوم می کند. ضمناً می ترسید که مبادا همان سیاست را با نفوذ مشؤوم خود در ایران نیز اجرا کنند. شاید این ترس چندان هم بی پایه نباشد. زیرا سفیرانگلستان چندین بار تقاضا کرده است که کارگزاری سابق بوشهر دوباره تأسیس و در آن عده ای از سربازان انگلیسی مستقر گردند. این تقاضا با تجربه تلخی که از گذشته در دست بوده است رد شده است، زیرا در نقطه دور افتاده ای چون بوشهر برای سیاست انگلستان، ایجاد تحت الحمایه هایی از حکام دست نشانده امر بسیار آسانی است (همو، ص178).
الکس بارتر نیز در سفرنامه اش درباره گفتگویی که هنگام توقف در قوچان با عباس میرزا انجام داده، چنین می نویسد:
... درباره تحصیلات و یادداشت هایم که در طی مسافرت در سرزمین های ناشناخته تهیه کرده بودم سوال کرد و گفت: من از کار شما در خصوص ثبت وقایع اطلاع دارم و همین بررسی این گونه نکات است که ملت شما را به اوج تمدن رسانیده است.
... در این مصاحبه عباس میرزا از جغرافیا و ریاضیات (با همان اسامی که ما آنها را می نامیم) صحبت کرد و مهارت قابل قبول خود را در زمینه جغرافیا نشان داد. او از هلند جدید نام برد... (همو، ص 68-69).
مخالفت عباس میرزا با شروع جنگ دوم ایران با روس ها ناشی از آگاهی او از تحولات بین المللی و محدودیت های توان نظامی ایران در برابر ارتش مدرن، مجهز و منظم روسیه تزاری بود (جهانگیر میرزا، ص 14-15).

نتیجه
 
بینش محدود مبتنی بر روابط سیاسی عشیره ای، کوته بینی و بی تجربگی اغلب دولتمردان در دوره فتحعلی شاه قاجار در تعیین و تبیین سیاست های راهبردی ایران در این دوره نقش منفی داشت و ناآگاهی آنها از تحولات و سیاست های پیچیده بین المللی، سبب تضعیف موقعیت دیپلماتیک ایران شد؛در حالی که در جناح دیگر، سیاستمداران ورزیده، کارآزموده و آگاه انگلیسی، روسی و فرانسوی حضور داشتند که همه در تحولات جهانی نقش محوری ایفا می کردند و از نظر کاردانی و آگاهی از سیاست با همتایان ایرانی خود قابل مقایسه نبودند، البته معدود دولتمردان آگاه و کاردان ایرانی نیز که اندیشه های اصلاحی داشتند و می توانستند با سیاستمداران کشورهای اروپایی مقابله کنند،به دلیل در اقلیت بودن اندیشه هایشان و وجود توطئه های داخلی و خارجی چندان موفق نبودند. نتیجه این وضعیت در ایران، تحمیل قراردادهای استعماری گوناگون، از دست رفتن سرزمین های زرخیر و تحقیر دولت و ملت ایران در این دوره بوده است.



برچسب هاتاریخ, تاریخ ایران, قاجار
نسخه چاپیارسال به دوستان

نظر شما:



مطالب پیشنهادی
گزارشی درباره شهادت سید حسن مدرس گزارشی درباره شهادت سید حسن مدرس
در سال 1316 مرحوم اقتداری شوهر من رئیس شهربانی كاشمر بود
17 شهریور 1357؛ یک نقطه عطف تعیین‌کننده 17 شهریور 1357؛ یک نقطه عطف تعیین‌کننده
از دیگر پیشنهادات مقدم به دولت شریف امامی و نیز شخص شاه، طرح حساب شده آزادی شماری از زندانیان سیاسی در مناسبتهای مختلف بود.
عملکرد رادیو بی بی سی فارسی در شهریور بیست و کودتای 28 مرداد عملکرد رادیو بی بی سی فارسی در شهریور بیست و کودتای 28 مرداد
امروزه قدرت و تأثیر رسانه ها بر افکار عمومی بر هیچ کس پوشیده نیست
روابط سیاسی ایران و انگلیس در تاریخ معاصر ایران (از دوره قاجار تا رضاخان) روابط سیاسی ایران و انگلیس در تاریخ معاصر ایران (از دوره قاجار تا رضاخان)
ابتدا از سوی دولت انگلستان شخصی به نام "سرهار فورد جونز" در بهار 1224ق/ 1809م برای بار دوم به ایران آمد
ملاحظاتی بر تاریخ مُعاصر ایران ملاحظاتی بر تاریخ مُعاصر ایران
محمد حسن خان سینکی (مجدالمللک)" اندیشه گری از دستگاه حاکم (80-1809/98- 1224): وی از وابستگان به دربار و دستگاه قاجار بود
ایران، بازیچه ی قدرت های بزرگ ایران، بازیچه ی قدرت های بزرگ
تأثیر پیروزی برق آسای آلمان در جبهه ی فرانسه بر سیاست جهانی بسیار عمیق بود.
اشغال ایران و بحران غذایی جنگ دوم جهانی اشغال ایران و بحران غذایی جنگ دوم جهانی
به زودی پس از اشغال نظامی ایران توسط متفقین کمبود مواد غذایی برای مردم هر روز محسوس تر شد.
جریان اسلام گرای شیعه-بخش دوم جریان اسلام گرای شیعه-بخش دوم
می رسیم به نهضت مشروطه که اولین جایی است که جریان اسلام گرای شیعه به طور جدی در آن مطرح می شود.
جریان اسلام گرای شیعه-بخش اول جریان اسلام گرای شیعه-بخش اول
جریانی که می خواهیم از آن صحبت کنیم جریان اسلام گرای شیعه است.
اصفهان عهد مغول اصفهان عهد مغول
مغولان در سال 649 ه ق اصفهان را تصرف نمودند و (هولاکوخان) (نواده ی چنگیز) و فرزندانش،قریب صد سال بر اصفهان حکومت راندند

• حج
آموزش
احکام
آشنایی با اماکن
• عترت
اهل بیت علیهم السلام
خاندان معصومین
زیارتنامه ها
احادیث و روایات
غدیر
• تاریخ
تاریخ اسلام
تاریخ ایران
انقلاب اسلامی
دفاع مقدس
بیداری اسلامی
• سبک زندگی
حجاب و عفاف
خانه و خانواده
خلاقیت و نوآوری
زندگی شهری
کودک و نوجوان
طب طبیعی
• چند رسانه ای
آوا و نما
عکس
نرم افزار
• هنر دینی
شعر آیینی
حکایات و لطایف
دلنوشته ها
داستانک
 • حج در معارف و کلام
وحی
معصومین ( علیهم السلام )
بزرگان
• اخلاق
اخلاق عملی
اخلاق نظری
• کتابخانه
حج
عترت ( علیهم السلام )
معارف
• سایر
دین شناسی
شخصیت شناسی
پیوندها
کلیه حقوق متعلق مادی و معنوی متعلق به امور حج و زیارت سازمان صدا و سیما می باشد
امور حج و زیارت صدا و سیما